Chapter 12. शब्दरूपाणि | BSEB 10 Sanskrit Grammar


परिशिष्ट - शब्दरूपाणि (Shabda Rupani) | BSEB Class 10 Sanskrit
परिशिष्ट

I. शब्दरूपाणि (Noun Declensions)

व्याकरणवीथिः | NCERT / BSEB संस्कृत व्याकरण

i) स्वरान्त शब्दरूप (Vowel-Ending Nouns)
1. बालक (अकारान्त पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबालकः स् ( : )बालकौ औबालकाः अः
द्वितीयाबालकम् अम्बालकौ औबालकान् अः (आन्)
तृतीयाबालकेन आ (एन)बालकाभ्याम् भ्याम्बालकैः भिः (ऐः)
चतुर्थीबालकाय ए (आय)बालकाभ्याम् भ्याम्बालकेभ्यः भ्यः
पञ्चमीबालकात् अस् (आत्)बालकाभ्याम् भ्याम्बालकेभ्यः भ्यः
षष्ठीबालकस्य अस् (स्य)बालकयोः ओ (योः)बालकानाम् आम् (नाम्)
सप्तमीबालके इ (ए)बालकयोः ओः (योः)बालकेषु सु (एषु)
सम्बोधनहे बालक !हे बालकौ !हे बालकाः !

(अकारान्त पुँल्लिङ्ग शब्दों के रूप बालक के समान पढ़े जाएँगे।)

2. फल (अकारान्त नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफलम्फलेफलानि
द्वितीयाफलम्फलेफलानि
सम्बोधनहे फल !हे फले !हे फलानि !

(शेष तृतीया से सप्तमी विभक्ति पर्यन्त बालक के रूप के समान पढ़े जाएँगे। यथा— फलेन, फलाभ्याम्, फलैः आदि)

3. लता (आकारान्त स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालतालतेलताः
द्वितीयालताम्लतेलताः
तृतीयालतयालताभ्याम्लताभिः
चतुर्थीलतायैलताभ्याम्लताभ्यः
पञ्चमीलतायाःलताभ्याम्लताभ्यः
षष्ठीलतायाःलतयोःलतानाम्
सप्तमीलतायाम्लतयोःलतासु
सम्बोधनहे लते !हे लते !हे लताः !

(आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप लता के समान होते हैं।)

4. मुनि (इकारान्त पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुनिःमुनीमुनयः
द्वितीयामुनिम्मुनीमुनीन्
तृतीयामुनिनामुनिभ्याम्मुनिभिः
चतुर्थीमुनयेमुनिभ्याम्मुनिभ्यः
पञ्चमीमुनेःमुनिभ्याम्मुनिभ्यः
षष्ठीमुनेःमुन्योःमुनीनाम्
सप्तमीमुनौमुन्योःमुनिषु
सम्बोधनहे मुने !हे मुनी !हे मुनयः !

('भूपति' आदि सभी इकारान्त पुँल्लिङ्ग शब्दों के रूप मुनि के समान पढ़े जाएँगे।)

5. पति (इकारान्त पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापतिःपतीपतयः
द्वितीयापतिम्पतीपतीन्
तृतीयापत्या (पतिना)पतिभ्याम्पतिभिः
चतुर्थीपत्ये (पत्यै)पतिभ्याम्पतिभ्यः
पञ्चमीपत्युःपतिभ्याम्पतिभ्यः
षष्ठीपत्युःपत्योःपतीनाम्
सप्तमीपत्यौपत्योःपतिषु
सम्बोधनहे पते !हे पती !हे पतयः !
6. नदी (ईकारान्त स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानदीनद्यौनद्यः
द्वितीयानदीम्नद्यौनदीः
तृतीयानद्यानदीभ्याम्नदीभिः
चतुर्थीनद्यैनदीभ्याम्नदीभ्यः
पञ्चमीनद्याःनदीभ्याम्नदीभ्यः
षष्ठीनद्याःनद्योःनदीनाम्
सप्तमीनद्याम्नद्योःनदीषु
सम्बोधनहे नदि !हे नद्यौ !हे नद्यः !
7. भानु (उकारान्त पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभानुःभानूभानवः
द्वितीयाभानुम्भानूभानून्
तृतीयाभानुनाभानुभ्याम्भानुभिः
चतुर्थीभानवेभानुभ्याम्भानुभ्यः
पञ्चमीभानोःभानुभ्याम्भानुभ्यः
षष्ठीभानोःभान्वोःभानूनाम्
सप्तमीभानौभान्वोःभानुषु
सम्बोधनहे भानो !हे भानू !हे भानवः !
8. धेनु (उकारान्त स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधेनुःधेनूधेनवः
द्वितीयाधेनुम्धेनूधेनूः
तृतीयाधेन्वा (धेनुना)धेनुभ्याम्धेनुभिः
चतुर्थीधेनवे / धेन्वैधेनुभ्याम्धेनुभ्यः
पञ्चमीधेनोः / धेन्वाःधेनुभ्याम्धेनुभ्यः
षष्ठीधेनोः / धेन्वाःधेन्वोःधेनूनाम्
सप्तमीधेनौ / धेन्वाम्धेन्वोःधेनुषु
सम्बोधनहे धेनो !हे धेनू !हे धेनवः !
9. मधु (उकारान्त नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामधुमधुनीमधूनि
द्वितीयामधुमधुनीमधूनि
तृतीयामधुनामधुभ्याम्मधुभिः
चतुर्थीमधुनेमधुभ्याम्मधुभ्यः
पञ्चमीमधुनःमधुभ्याम्मधुभ्यः
षष्ठीमधुनःमधुनोःमधूनाम्
सप्तमीमधुनिमधुनोःमधुषु
सम्बोधनहे मधु / हे मधो !हे मधुनी !हे मधूनि !
10. पितृ (पिता) — ऋकारान्त पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापितापितरौपितरः
द्वितीयापितरम्पितरौपितॄन्
तृतीयापित्रापितृभ्याम्पितृभिः
चतुर्थीपित्रेपितृभ्याम्पितृभ्यः
पञ्चमीपितुःपितृभ्याम्पितृभ्यः
षष्ठीपितुःपित्रोःपितॄणाम्
सप्तमीपितरिपित्रोःपितृषु
सम्बोधनहे पितः !हे पितरौ !हे पितरः !
11. मातृ (माँ, माता) — ऋकारान्त स्त्रीलिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामातामातरौमातरः
द्वितीयामातरम्मातरौमातॄः
तृतीयामात्रामातृभ्याम्मातृभिः
चतुर्थीमात्रेमातृभ्याम्मातृभ्यः
पञ्चमीमातुःमातृभ्याम्मातृभ्यः
षष्ठीमातुःमात्रोःमातॄणाम्
सप्तमीमातरिमात्रोःमातृषु
सम्बोधनहे मातः !हे मातरौ !हे मातरः !
12. गो (गाय और बैल) — ओकारान्त पुल्लिंग/स्त्रीलिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागौःगावौगावः
द्वितीयागाम्गावौगाः
तृतीयागवागोभ्याम्गोभिः
चतुर्थीगवेगोभ्याम्गोभ्यः
पञ्चमीगोःगोभ्याम्गोभ्यः
षष्ठीगोःगवोःगवाम्
सप्तमीगविगवोःगोषु
सम्बोधनहे गौः !हे गावौ !हे गावः !
13. द्यु/द्यो (आकाश/स्वर्ग) — ओकारान्त स्त्रीलिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्यौःद्यावौद्यावः
द्वितीयाद्याम्द्यावौद्याः
तृतीयाद्यवाद्योभ्याम्द्योभिः
चतुर्थीद्यवेद्योभ्याम्द्योभ्यः
पञ्चमीद्योःद्योभ्याम्द्योभ्यः
षष्ठीद्योःद्यवोःद्यवाम्
सप्तमीद्यविद्यवोःद्योषु
सम्बोधनहे द्यौः !हे द्यावौ !हे द्यावः !
14. नौ (नाव) — औकारान्त स्त्रीलिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानौःनावौनावः
द्वितीयानावम्नावौनावः
तृतीयानावानौभ्याम्नौभिः
चतुर्थीनावेनौभ्याम्नौभ्यः
पञ्चमीनावःनौभ्याम्नौभ्यः
षष्ठीनावःनावोःनावाम्
सप्तमीनाविनावोःनौषु
सम्बोधनहे नौः !हे नावौ !हे नावः !
15. अक्षि (इकारान्त नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअक्षिअक्षिणीअक्षीणि
द्वितीयाअक्षिअक्षिणीअक्षीणि
तृतीयाअक्ष्णाअक्षिभ्याम्अक्षिभिः
चतुर्थीअक्ष्णेअक्षिभ्याम्अक्षिभ्यः
पञ्चमीअक्ष्णःअक्षिभ्याम्अक्षिभ्यः
षष्ठीअक्ष्णःअक्ष्णोःअक्ष्णाम्
सप्तमीअक्षिणि / अक्ष्णिअक्ष्णोःअक्षिषु
सम्बोधनहे अक्षि !हे अक्षिणी !हे अक्षीणि !
ii) व्यञ्जनान्त शब्दरूप (Consonant-Ending Nouns)
16. राजन् (राजा) — नकारान्त पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराजाराजानौराजानः
द्वितीयाराजानम्राजानौराज्ञः
तृतीयाराज्ञाराजभ्याम्राजभिः
चतुर्थीराज्ञेराजभ्याम्राजभ्यः
पञ्चमीराज्ञःराजभ्याम्राजभ्यः
षष्ठीराज्ञःराज्ञोःराज्ञाम्
सप्तमीराज्ञि / राजनिराज्ञोःराजसु
सम्बोधनहे राजन् !हे राजानौ !हे राजानः !
17. भवत् (आप) — तकारान्त पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभवान्भवन्तौभवन्तः
द्वितीयाभवन्तम्भवन्तौभवतः
तृतीयाभवताभवद्भ्याम्भवद्भिः
चतुर्थीभवतेभवद्भ्याम्भवद्भ्यः
पञ्चमीभवतःभवद्भ्याम्भवद्भ्यः
षष्ठीभवतःभवतोःभवताम्
सप्तमीभवतिभवतोःभवत्सु
सम्बोधनहे भवन् !हे भवन्तौ !हे भवन्तः !
18. आत्मन् (आत्मा, अपने आप) — नकारान्त पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआत्माआत्मानौआत्मानः
द्वितीयाआत्मानम्आत्मानौआत्मनः
तृतीयाआत्मनाआत्मभ्याम्आत्मभिः
चतुर्थीआत्मनेआत्मभ्याम्आत्मभ्यः
पञ्चमीआत्मनःआत्मभ्याम्आत्मभ्यः
षष्ठीआत्मनःआत्मनोःआत्मनाम्
सप्तमीआत्मनिआत्मनोःआत्मसु
सम्बोधनहे आत्मन् !हे आत्मानौ !हे आत्मानः !
19. विद्वस् (विद्वान्) — सकारान्त पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविद्वान्विद्वांसौविद्वांसः
द्वितीयाविद्वांसम्विद्वांसौविदुषः
तृतीयाविदुषाविद्वद्भ्याम्विद्वद्भिः
चतुर्थीविदुषेविद्वद्भ्याम्विद्वद्भ्यः
पञ्चमीविदुषःविद्वद्भ्याम्विद्वद्भ्यः
षष्ठीविदुषःविदुषोःविदुषाम्
सप्तमीविदुषिविदुषोःविद्वत्सु
सम्बोधनहे विद्वन् !हे विद्वांसौ !हे विद्वांसः !
20. चन्द्रमस् (चन्द्रमा) — सकारान्त पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचन्द्रमाःचन्द्रमसौचन्द्रमसः
द्वितीयाचन्द्रमसम्चन्द्रमसौचन्द्रमसः
तृतीयाचन्द्रमसाचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभिः
चतुर्थीचन्द्रमसेचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभ्यः
पञ्चमीचन्द्रमसःचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभ्यः
षष्ठीचन्द्रमसःचन्द्रमसोःचन्द्रमसाम्
सप्तमीचन्द्रमसिचन्द्रमसोःचन्द्रमःसु / चन्द्रमस्सु
सम्बोधनहे चन्द्रमः / चन्द्रमाः !हे चन्द्रमसौ !हे चन्द्रमसः !
21. वाच् (वाणी) — चकारान्त स्त्रीलिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाक् / वाग्वाचौवाचः
द्वितीयावाचम्वाचौवाचः
तृतीयावाचावाग्भ्याम्वाग्भिः
चतुर्थीवाचेवाग्भ्याम्वाग्भ्यः
पञ्चमीवाचःवाग्भ्याम्वाग्भ्यः
षष्ठीवाचःवाचोःवाचाम्
सप्तमीवाचिवाचोःवाक्षु
सम्बोधनहे वाक् / वाग् !हे वाचौ !हे वाचः !
22. गच्छत् (जाते हुए) — तकारान्त पुल्लिंग (शतृ प्रत्ययान्त)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागच्छन्गच्छन्तौगच्छन्तः
द्वितीयागच्छन्तम्गच्छन्तौगच्छतः
तृतीयागच्छतागच्छद्भ्याम्गच्छद्भिः
चतुर्थीगच्छतेगच्छद्भ्याम्गच्छद्भ्यः
पञ्चमीगच्छतःगच्छद्भ्याम्गच्छद्भ्यः
षष्ठीगच्छतःगच्छतोःगच्छताम्
सप्तमीगच्छतिगच्छतोःगच्छत्सु
सम्बोधनहे गच्छन् !हे गच्छन्तौ !हे गच्छन्तः !
23. पुम्स् (पुरुष) — सकारान्त पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुमान्पुमांसौपुमांसः
द्वितीयापुमांसम्पुमांसौपुंसः
तृतीयापुंसापुंभ्याम्पुंभीः / पुम्भिः
चतुर्थीपुंसेपुंभ्याम्पुंभ्यः
पञ्चमीपुंसःपुंभ्याम्पुंभ्यः
षष्ठीपुंसःपुंसोःपुंसाम्
सप्तमीपुंसिपुंसोःपुंसु
सम्बोधनहे पुमन् !हे पुमांसौ !हे पुमांसः !
24. पथिन् (रास्ता) — नकारान्त पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापन्थाःपन्थानौपन्थानः
द्वितीयापन्थानम्पन्थानौपथः
तृतीयापथापथिभ्याम्पथिभिः
चतुर्थीपथेपथिभ्याम्पथिभ्यः
पञ्चमीपथःपथिभ्याम्पथिभ्यः
षष्ठीपथःपथोःपथाम्
सप्तमीपथिपथोःपथिषु
सम्बोधनहे पन्थाः !हे पन्थानौ !हे पन्थानः !
25. गिर् (वाणी, सरस्वती) — रकारान्त स्त्रीलिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागीःगिरौगिरः
द्वितीयागिरम्गिरौगिरः
तृतीयागिरागीर्भ्याम्गीर्भिः
चतुर्थीगिरेगीर्भ्याम्गीर्भ्यः
पञ्चमीगिरःगीर्भ्याम्गीर्भ्यः
षष्ठीगिरःगिरोःगिराम्
सप्तमीगिरिगिरोःगीर्षु
सम्बोधनहे गीः !हे गिरौ !हे गिरः !
26. अहन् (दिन) — नकारान्त नपुंसकलिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअहःअह्नी / अहनीअहानि
द्वितीयाअहःअह्नी / अहनीअहानि
तृतीयाअह्नाअहोभ्याम्अहोभिः
चतुर्थीअह्नेअहोभ्याम्अहोभ्यः
पञ्चमीअह्नःअहोभ्याम्अहोभ्यः
षष्ठीअह्नःअह्नोःअह्नाम्
सप्तमीअह्नि / अहनिअह्नोःअहस्सु / अहःसु
सम्बोधनहे अहः !हे अह्नी / अहनी !हे अहानि !
27. पयस् (दूध और जल) — सकारान्त नपुंसकलिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापयःपयसीपयांसि
द्वितीयापयःपयसीपयांसि
तृतीयापयसापयोभ्याम्पयोभिः
चतुर्थीपयसेपयोभ्याम्पयोभ्यः
पञ्चमीपयसःपयोभ्याम्पयोभ्यः
षष्ठीपयसःपयसोःपयसाम्
सप्तमीपयसिपयसोःपयस्सु / पयःसु
सम्बोधनहे पयः !हे पयसी !हे पयांसि !
28. ईदृश् (इस प्रकार) — पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईदृक् / ईदृग्ईदृशौईदृशः
द्वितीयाईदृशम्ईदृशौईदृशः
तृतीयाईदृशाईदृग्भ्याम्ईदृग्भिः
चतुर्थीईदृशेईदृग्भ्याम्ईदृग्भ्यः
पञ्चमीईदृशःईदृग्भ्याम्ईदृग्भ्यः
षष्ठीईदृशःईदृशोःईदृशाम्
सप्तमीईदृशिईदृशोःईदृक्षु
सम्बोधनहे ईदृक् / ईदृग् !हे ईदृशौ !हे ईदृशः !
iii) सर्वनाम शब्दरूप (Pronouns)
29. सर्व (सब) — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग
• सर्व (अकारान्त पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्वःसर्वौसर्वे
द्वितीयासर्वम्सर्वौसर्वान्
तृतीयासर्वेणसर्वाभ्याम्सर्वैः
चतुर्थीसर्वस्मैसर्वाभ्याम्सर्वेभ्यः
पञ्चमीसर्वस्मात्सर्वाभ्याम्सर्वेभ्यः
षष्ठीसर्वस्यसर्वयोःसर्वेषाम्
सप्तमीसर्वस्मिन्सर्वयोःसर्वेषु
• सर्व (आकारान्त स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्वासर्वेसर्वाः
द्वितीयासर्वाम्सर्वेसर्वाः
तृतीयासर्वयासर्वाभ्याम्सर्वाभिः
चतुर्थीसर्वस्यैसर्वाभ्याम्सर्वाभ्यः
पञ्चमीसर्वस्याःसर्वाभ्याम्सर्वाभ्यः
षष्ठीसर्वस्याःसर्वयोःसर्वासाम्
सप्तमीसर्वस्याम्सर्वयोःसर्वासु
• सर्व (अकारान्त नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासर्वम्सर्वेसर्वाणि
द्वितीयासर्वम्सर्वेसर्वाणि

(तृतीया से सप्तमी पर्यन्त शेष रूप पुल्लिंग के समान चलेंगे। सर्वनाम शब्दों का सम्बोधन नहीं होता।)

30. यत् (जो) — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग
• यत् (पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायःयौये
द्वितीयायम्यौयान्
तृतीयायेनयाभ्याम्यैः
चतुर्थीयस्मैयाभ्याम्येभ्यः
पञ्चमीयस्मात्याभ्याम्येभ्यः
षष्ठीयस्यययोःयेषाम्
सप्तमीयस्मिन्ययोःयेषु
• यत् (स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायायेयाः
द्वितीयायाम्येयाः
तृतीयाययायाभ्याम्याभिः
चतुर्थीयस्यैयाभ्याम्याभ्यः
पञ्चमीयस्याःयाभ्याम्याभ्यः
षष्ठीयस्याःययोःयासाम्
सप्तमीयस्याम्ययोःयासु
• यत् (नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायत्येयानि
द्वितीयायत्येयानि

(तृतीया से सप्तमी पर्यन्त शेष रूप पुल्लिंग के समान होते हैं।)

31. एतत् (यह) — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग
• एतत् (पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएषःएतौएते
द्वितीयाएतम्एतौएतान्
तृतीयाएतेनएताभ्याम्एतैः
चतुर्थीएतस्मैएताभ्याम्एतेभ्यः
पञ्चमीएतस्मात्एताभ्याम्एतेभ्यः
षष्ठीएतस्यएतयोःएतेषाम्
सप्तमीएतस्मिन्एतयोःएतेषु
• एतत् (स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएषाएतेएताः
द्वितीयाएताम्एतेएताः
तृतीयाएतयाएताभ्याम्एताभिः
चतुर्थीएतस्यैएताभ्याम्एताभ्यः
पञ्चमीएतस्याःएताभ्याम्एताभ्यः
षष्ठीएतस्याःएतयोःएतासाम्
सप्तमीएतस्याम्एतयोःएतासु
• एतत् (नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएतत्एतेएतानि
द्वितीयाएतत्एतेएतानि

(शेष रूप पुल्लिंग के समान होते हैं।)

32. तत् (वह) — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग
• तत् (पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासःतौते
द्वितीयातम्तौतान्
तृतीयातेनताभ्याम्तैः
चतुर्थीतस्मैताभ्याम्तेभ्यः
पञ्चमीतस्मात्ताभ्याम्तेभ्यः
षष्ठीतस्यतयोःतेषाम्
सप्तमीतस्मिन्तयोःतेषु
• तत् (स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासातेताः
द्वितीयाताम्तेताः
तृतीयातयाताभ्याम्ताभिः
चतुर्थीतस्यैताभ्याम्ताभ्यः
पञ्चमीतस्याःताभ्याम्ताभ्यः
षष्ठीतस्याःतयोःतासाम्
सप्तमीतस्याम्तयोःतासु
• तत् (नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातत्तेतानि
द्वितीयातत्तेतानि

(तत्, यत्, एतत्, इदम्, अदस्, किम्, युष्मद्, अस्मद् आदि सर्वनाम शब्दों का सम्बोधन नहीं होता।)

33. किम् (कौन/क्या) — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग
• किम् (पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकःकौके
द्वितीयाकम्कौकान्
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकस्मैकाभ्याम्केभ्यः
पञ्चमीकस्मात्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकेषाम्
सप्तमीकस्मिन्कयोःकेषु
• किम् (स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाकेकाः
द्वितीयाकाम्केकाः
तृतीयाकयाकाभ्याम्काभिः
चतुर्थीकस्यैकाभ्याम्काभ्यः
पञ्चमीकस्याःकाभ्याम्काभ्यः
षष्ठीकस्याःकयोःकासाम्
सप्तमीकस्याम्कयोःकासु
• किम् (नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिम्केकानि
द्वितीयाकिम्केकानि

(शेष रूप पुल्लिंग के समान होंगे)

34. इदम् (यह) — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग
• इदम् (पुल्लिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयम्इमौइमे
द्वितीयाइमम्, एनम्इमौ, एनौइमान्, एनान्
तृतीयाअनेन, एनेनआभ्याम्एभिः
चतुर्थीअस्मैआभ्याम्एभ्यः
पञ्चमीअस्मात्आभ्याम्एभ्यः
षष्ठीअस्यअनयोः, एनयोःएषाम्
सप्तमीअस्मिन्अनयोः, एनयोःएषु
• इदम् (स्त्रीलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइयम्इमेइमाः
द्वितीयाइमाम्, एनाम्इमे, एनेइमाः, एनाः
तृतीयाअनया, एनयाआभ्याम्आभिः
चतुर्थीअस्यैआभ्याम्आभ्यः
पञ्चमीअस्याःआभ्याम्आभ्यः
षष्ठीअस्याःअनयोः, एनयोःआसाम्
सप्तमीअस्याम्अनयोः, एनयोःआसु
• इदम् (नपुंसकलिंग)
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइदम्इमेइमानि
द्वितीयाइदम्इमेइमानि

(इसके शेष रूप पुँल्लिङ्ग के समान होते हैं।)

35. अस्मद् (मैं) — तीनों लिंगों में समान
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअहम्आवाम्वयम्
द्वितीयामाम्, माआवाम्, नौअस्मान्, नः
तृतीयामयाआवाभ्याम्अस्माभिः
चतुर्थीमह्यम्, मेआवाभ्याम्, नौअस्मभ्यम्, नः
पञ्चमीमत्आवाभ्याम्अस्मत्
षष्ठीमम, मेआवयोः, नौअस्माकम्, नः
सप्तमीमयिआवयोःअस्मासु
36. युष्मद् (तुम) — तीनों लिंगों में समान
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्वम्युवाम्यूयम्
द्वितीयात्वाम्, त्वायुवाम्, वाम्युष्मान्, वः
तृतीयात्वयायुवाभ्याम्युष्माभिः
चतुर्थीतुभ्यम्, तेयुवाभ्याम्, वाम्युष्मभ्यम्, वः
पञ्चमीत्वत्युवाभ्याम्युष्मत्
षष्ठीतव, तेयुवयोः, वाम्युष्माकम्, वः
सप्तमीत्वयियुवयोःयुष्मासु
37. अदस् (यह/वह) — पुल्लिंग
विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअसौअमूअमी
द्वितीयाअमुम्अमूअमून
तृतीयाअमुनाअमूभ्याम्अमीभिः
चतुर्थीअमुष्मैअमूभ्याम्अमीभ्यः
पञ्चमीअमुष्मात्अमूभ्याम्अमीभ्यः
षष्ठीअमुष्यअमुयोःअमीषाम्
सप्तमीअमुष्मिन्अमुयोःअमीषु

महत्त्वपूर्ण 25 वस्तुनिष्ठ प्रश्नोत्तर (Objective MCQs)

शब्दरूप प्रकरण पर आधारित बिहार बोर्ड (BSEB) हेतु परीक्षोपयोगी प्रश्न

Q1 'राज्ञा' रूप 'राजन्' शब्द के किस विभक्ति एवं वचन का है?
  • (A) द्वितीया, एकवचन
  • (B) तृतीया, एकवचन
  • (C) चतुर्थी, एकवचन
  • (D) षष्ठी, एकवचन
उत्तर: (B) तृतीया, एकवचन
व्याख्या: 'राजन्' (नकारान्त पुल्लिंग) के तृतीया एकवचन में 'राज्ञा' बनता है (राजा, राजानम्, राज्ञा)।
Q2 'मुनौ' किस विभक्ति और वचन का रूप है?
  • (A) प्रथमा, द्विवचन
  • (B) सप्तमी, एकवचन
  • (C) तृतीया, बहुवचन
  • (D) षष्ठी, द्विवचन
उत्तर: (B) सप्तमी, एकवचन
व्याख्या: 'मुनि' (इकारान्त पुल्लिंग) के सप्तमी एकवचन में 'मुनौ' रूप बनता है।
Q3 'पितॄन्' किस विभक्ति एवं वचन का रूप है?
  • (A) द्वितीया, बहुवचन
  • (B) प्रथमा, बहुवचन
  • (C) षष्ठी, बहुवचन
  • (D) पञ्चमी, एकवचन
उत्तर: (A) द्वितीया, बहुवचन
व्याख्या: 'पितृ' शब्द के द्वितीया बहुवचन में दीर्घ ॠ के साथ 'पितॄन्' बनता है (मातृ का 'मातॄः' बनता है)।
Q4 'अस्मद्' शब्द का षष्ठी बहुवचन रूप क्या है?
  • (A) युष्माकम्
  • (B) अस्माकम् / नः
  • (C) अस्मत्
  • (D) मम
उत्तर: (B) अस्माकम् / नः
व्याख्या: 'अस्मद्' का षष्ठी रूप: मम (मे), आवयोः (नौ), अस्माकम् (नः)।
Q5 'नदी' शब्द का प्रथमा बहुवचन में क्या रूप होता है?
  • (A) नद्यौ
  • (B) नद्यः
  • (C) नदीः
  • (D) नद्याः
उत्तर: (B) नद्यः
व्याख्या: नदी शब्द का प्रथमा: नदी, नद्यौ, नद्यः। द्वितीया बहुवचन 'नदीः' होता है।
Q6 'सर्वस्मै' किस सर्वनाम का चतुर्थी एकवचन (पुल्लिंग) रूप है?
  • (A) सर्व
  • (B) तद्
  • (C) यद्
  • (D) किम्
उत्तर: (A) सर्व
व्याख्या: सर्व पुल्लिंग चतुर्थी एकवचन: सर्वस्मै। स्त्रीलिंग में 'सर्वस्यै' होता है।
Q7 'पन्थाः' किस मूल शब्द का प्रथमा एकवचन रूप है?
  • (A) पथिन्
  • (B) पन्थ्
  • (C) पथ
  • (D) पाथ
उत्तर: (A) पथिन्
व्याख्या: 'पथिन्' (रास्ता) का प्रथमा एकवचन 'पन्थाः' होता है।
Q8 'विदुषे' रूप 'विद्वस्' शब्द के किस विभक्ति का है?
  • (A) तृतीया
  • (B) चतुर्थी
  • (C) पञ्चमी
  • (D) सप्तमी
उत्तर: (B) चतुर्थी
व्याख्या: विद्वस् (सकारान्त पुल्लिंग) चतुर्थी एकवचन रूप 'विदुषे' बनता है।
Q9 'गच्छन्' किस विभक्ति और वचन का रूप है?
  • (A) प्रथमा, एकवचन
  • (B) द्वितीया, बहुवचन
  • (C) तृतीया, एकवचन
  • (D) सप्तमी, एकवचन
उत्तर: (A) प्रथमा, एकवचन
व्याख्या: 'गच्छत्' शतृ-प्रत्ययान्त शब्द का प्रथमा एकवचन 'गच्छन्' बनता है।
Q10 'धेन्वाः' रूप 'धेनु' शब्द के किन विभक्तियों में समान होता है?
  • (A) द्वितीया और तृतीया
  • (B) पञ्चमी और षष्ठी
  • (C) षष्ठी और सप्तमी
  • (D) प्रथमा और द्वितीया
उत्तर: (B) पञ्चमी और षष्ठी
व्याख्या: धेनु (उकारान्त स्त्रीलिंग) के पञ्चमी व षष्ठी एकवचन में 'धेनोः / धेन्वाः' रूप बनता है।
Q11 'वाचि' रूप 'वाच्' शब्द के किस विभक्ति और वचन का है?
  • (A) प्रथमा, एकवचन
  • (B) सप्तमी, एकवचन
  • (C) तृतीया, द्विवचन
  • (D) षष्ठी, एकवचन
उत्तर: (B) सप्तमी, एकवचन
व्याख्या: वाच् (वाणी) के सप्तमी एकवचन में 'वाचि' और बहुवचन में 'वाक्षु' बनता है।
Q12 'भवतः' रूप 'भवत्' (आप) शब्द के किन विभक्तियों में प्रयुक्त होता है?
  • (A) द्वितीया बहुवचन, पञ्चमी एकवचन और षष्ठी एकवचन
  • (B) केवल प्रथमा एकवचन में
  • (C) केवल तृतीया द्विवचन में
  • (D) सप्तमी बहुवचन में
उत्तर: (A) द्वितीया बहुवचन, पञ्चमी एकवचन और षष्ठी एकवचन
व्याख्या: भवत् शब्द में 'भवतः' द्वितीया बहुवचन, पञ्चमी एकवचन और षष्ठी एकवचन तीनों स्थानों पर आता है।
Q13 'मह्यम्' किस सर्वनाम का चतुर्थी एकवचन रूप है?
  • (A) युष्मद्
  • (B) अस्मद्
  • (C) तद्
  • (D) इदम्
उत्तर: (B) अस्मद्
व्याख्या: अस्मद् चतुर्थी एकवचन: मह्यम् (मे)। युष्मद् में 'तुभ्यम् (ते)' होता है।
Q14 'गवाम्' किस विभक्ति और वचन का रूप है?
  • (A) षष्ठी, बहुवचन
  • (B) द्वितीया, एकवचन
  • (C) तृतीया, एकवचन
  • (D) सप्तमी, बहुवचन
उत्तर: (A) षष्ठी, बहुवचन
व्याख्या: 'गो' (ओकारान्त) शब्द का षष्ठी बहुवचन रूप 'गवाम्' होता है।
Q15 'अक्ष्णा' रूप 'अक्षि' शब्द के किस विभक्ति का है?
  • (A) द्वितीया
  • (B) तृतीया
  • (C) चतुर्थी
  • (D) पञ्चमी
उत्तर: (B) तृतीया
व्याख्या: 'अक्षि' (आँख) का तृतीया एकवचन 'अक्ष्णा' बनता है (यथा— अक्ष्णा काणः)।
Q16 'पयस्' (दूध/जल) शब्द का प्रथमा बहुवचन रूप क्या है?
  • (A) पयांसि
  • (B) पयानि
  • (C) पयसी
  • (D) पयाः
उत्तर: (A) पयांसि
व्याख्या: सकारान्त नपुंसकलिंग पयस् का प्रथमा/द्वितीया रूप: पयः, पयसी, पयांसि।
Q17 सर्वनाम शब्दों में किस विभक्ति का रूप नहीं होता है?
  • (A) पञ्चमी
  • (B) षष्ठी
  • (C) सप्तमी
  • (D) सम्बोधन
उत्तर: (D) सम्बोधन
व्याख्या: व्याकरण नियमानुसार सर्वनाम शब्दों (तत्, यत्, सर्व, अस्मद् आदि) के सम्बोधन रूप नहीं होते।
Q18 'गीः' किस शब्द का प्रथमा एकवचन रूप है?
  • (A) गौ
  • (B) गिर्
  • (C) गिरि
  • (D) गीता
उत्तर: (B) गिर्
व्याख्या: 'गिर्' (रकारान्त स्त्रीलिंग, वाणी) का प्रथमा एकवचन 'गीः' बनता है।
Q19 'अहन्' (दिन) शब्द का तृतीया एकवचन में क्या रूप होगा?
  • (A) अहना
  • (B) अह्ना
  • (C) अहोभ्याम्
  • (D) अहनेन
उत्तर: (B) अह्ना
व्याख्या: अहन् शब्द का तृतीया एकवचन 'अह्ना' होता है।
Q20 'अयम्' किस सर्वनाम का प्रथमा एकवचन (पुल्लिंग) रूप है?
  • (A) इदम्
  • (B) एतत्
  • (C) अदस्
  • (D) अस्मद्
उत्तर: (A) इदम्
व्याख्या: इदम् पुल्लिंग प्रथमा: अयम्, इमौ, इमे। स्त्रीलिंग में 'इयम्' होता है।
Q21 'पुमान्' किस शब्द का रूप है?
  • (A) पुम्स्
  • (B) पुमन्
  • (C) पुरुष
  • (D) पुम्
उत्तर: (A) पुम्स्
व्याख्या: 'पुम्स्' (सकारान्त पुल्लिंग) का प्रथमा एकवचन 'पुमान्' (पुमान्, पुमांसौ, पुमांसः) बनता है।
Q22 'कस्याः' रूप 'किम्' शब्द के किस लिंग और विभक्ति का है?
  • (A) पुल्लिंग, षष्ठी एकवचन
  • (B) स्त्रीलिंग, पञ्चमी/षष्ठी एकवचन
  • (C) नपुंसकलिंग, तृतीया एकवचन
  • (D) स्त्रीलिंग, सप्तमी एकवचन
उत्तर: (B) स्त्रीलिंग, पञ्चमी/षष्ठी एकवचन
व्याख्या: किम् स्त्रीलिंग में पञ्चमी व षष्ठी एकवचन 'कस्याः' बनता है (पुल्लिंग में 'कस्य')।
Q23 'मातॄणाम्' में कौन-सा स्वर प्रयुक्त हुआ है?
  • (A) ह्रस्व ऋ
  • (B) दीर्घ ॠ
  • (C) आकार (आ)
  • (D) ईकार (ई)
उत्तर: (B) दीर्घ ॠ
व्याख्या: मातृ और पितृ के षष्ठी बहुवचन में दीर्घ ॠकार (पितॄणाम् / मातॄणाम्) जुड़ता है।
Q24 'त्वयि' रूप 'युष्मद्' शब्द के किस विभक्ति और वचन का है?
  • (A) तृतीया, एकवचन
  • (B) सप्तमी, एकवचन
  • (C) पञ्चमी, एकवचन
  • (D) षष्ठी, द्विवचन
उत्तर: (B) सप्तमी, एकवचन
व्याख्या: युष्मद् सप्तमी: त्वयि, युवयोः, युष्मासु।
Q25 'नौभिः' रूप किस शब्द का है?
  • (A) नदी
  • (B) नौ
  • (C) नृ
  • (D) नामन्
उत्तर: (B) नौ
व्याख्या: 'नौ' (नाव, औकारान्त स्त्रीलिंग) का तृतीया बहुवचन 'नौभिः' होता है।

महत्त्वपूर्ण 25 लघु एवं दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (Subjective Q&A)

शब्दरूपों के विभक्ति-नियम, लिंग और रूप-रचना पर आधारित परीक्षोपयोगी प्रश्नोत्तर

प्रश्न 1 संस्कृत व्याकरण में 'शब्दरूप' (सुबन्त) किसे कहते हैं?
उत्तर:

संज्ञा, सर्वनाम और विशेषण पदों को पद बनाने के लिए जिन 21 'सुप्' प्रत्ययों (सु, औ, जस् आदि) को जोड़ा जाता है, उनसे बने रूपों को शब्दरूप या सुबन्त कहते हैं। संस्कृत में 7 विभक्तियाँ और 3 वचन होते हैं।

प्रश्न 2 'बालक' (अकारान्त पुल्लिंग) के सभी विभक्तियों के एकवचन रूप लिखिए।
उत्तर:

प्रथमा: बालकः, द्वितीया: बालकम्, तृतीया: बालकेन, चतुर्थी: बालकाय, पञ्चमी: बालकात्, षष्ठी: बालकस्य, सप्तमी: बालके, सम्बोधन: हे बालक!

प्रश्न 3 'फल' (अकारान्त नपुंसकलिंग) और 'बालक' शब्दरूप में क्या समानता व भिन्नता है?
उत्तर:

• भिन्नता: 'फल' की प्रथमा और द्वितीया विभक्ति फलम्, फले, फलानि होती है।
• समानता: तृतीया से लेकर सप्तमी विभक्ति तक 'फल' के सभी रूप 'बालक' के समान चलते हैं (यथा— फलेन, फलाभ्याम्, फलैः आदि)।

प्रश्न 4 'लता' (आकारान्त स्त्रीलिंग) शब्द के तृतीया एवं चतुर्थी विभक्ति के सभी रूप लिखिए।
उत्तर:

• तृतीया विभक्ति: लतया, लताभ्याम्, लताभिः
• चतुर्थी विभक्ति: लतायै, लताभ्याम्, लताभ्यः

प्रश्न 5 'मुनि' और 'पति' (इकारान्त पुल्लिंग) के तृतीया एवं चतुर्थी एकवचन में क्या अन्तर है?
उत्तर:

• 'मुनि' का तृतीया एकवचन मुनिना तथा चतुर्थी एकवचन मुनये होता है।
• 'पति' (असमास अवस्था में) का तृतीया एकवचन पत्या तथा चतुर्थी एकवचन पत्ये होता है।

प्रश्न 6 'नदी' (ईकारान्त स्त्रीलिंग) के प्रथमा एवं द्वितीया विभक्ति के सभी रूप लिखिए।
उत्तर:

• प्रथमा विभक्ति: नदी, नद्यौ, नद्यः
• द्वितीया विभक्ति: नदीम्, नद्यौ, नदीः

प्रश्न 7 'भानु' (उकारान्त पुल्लिंग) शब्द के पञ्चमी, षष्ठी और सप्तमी एकवचन रूप लिखिए।
उत्तर:

• पञ्चमी एकवचन: भानोः
• षष्ठी एकवचन: भानोः
• सप्तमी एकवचन: भानौ

प्रश्न 8 'पितृ' (पुल्लिंग) और 'मातृ' (स्त्रीलिंग) के द्वितीया बहुवचन में क्या अन्तर है?
उत्तर:

• 'पितृ' (पुल्लिंग) का द्वितीया बहुवचन रूप पितॄन् होता है।
• 'मातृ' (स्त्रीलिंग) का द्वितीया बहुवचन रूप मातॄः होता है।

प्रश्न 9 'मधु' (उकारान्त नपुंसकलिंग) शब्द के प्रथमा और द्वितीया विभक्ति के रूप लिखिए।
उत्तर:

• प्रथमा विभक्ति: मधु, मधुनी, मधूनि
• द्वितीया विभक्ति: मधु, मधुनी, मधूनि

प्रश्न 10 'गो' (ओकारान्त) शब्द के सभी विभक्तियों के एकवचन रूप लिखिए।
उत्तर:

प्रथमा: गौः, द्वितीया: गाम्, तृतीया: गवा, चतुर्थी: गवे, पञ्चमी: गोः, षष्ठी: गोः, सप्तमी: गवि, सम्बोधन: हे गौः!

प्रश्न 11 'राजन्' (नकारान्त पुल्लिंग) के प्रथमा और द्वितीया विभक्ति के सभी रूप लिखिए।
उत्तर:

• प्रथमा विभक्ति: राजा, राजानौ, राजानः
• द्वितीया विभक्ति: राजानम्, राजानौ, राज्ञः

प्रश्न 12 'भवत्' (आप) तकारान्त पुल्लिंग शब्द के प्रथमा से तृतीया विभक्ति तक के रूप लिखिए।
उत्तर:

• प्रथमा: भवान्, भवन्तौ, भवन्तः
• द्वितीया: भवन्तम्, भवन्तौ, भवतः
• तृतीया: भवता, भवद्भ्याम्, भवद्भिः

प्रश्न 13 'आत्मन्' (नकारान्त पुल्लिंग) के चतुर्थी, पञ्चमी और षष्ठी एकवचन रूप लिखिए।
उत्तर:

• चतुर्थी एकवचन: आत्मने
• पञ्चमी एकवचन: आत्मनः
• षष्ठी एकवचन: आत्मनः

प्रश्न 14 'विद्वस्' (सकारान्त पुल्लिंग) के प्रथमा और द्वितीया विभक्ति के रूप लिखिए।
उत्तर:

• प्रथमा विभक्ति: विद्वान्, विद्वांसौ, विद्वांसः
• द्वितीया विभक्ति: विद्वांसम्, विद्वांसौ, विदुषः

प्रश्न 15 'वाच्' (चकारान्त स्त्रीलिंग) शब्द के तृतीया और सप्तमी विभक्ति के सभी रूप लिखिए।
उत्तर:

• तृतीया विभक्ति: वाचा, वाग्भ्याम्, वाग्भिः
• सप्तमी विभक्ति: वाचि, वाचोः, वाक्षु

प्रश्न 16 'अहन्' (नकारान्त नपुंसकलिंग) शब्द के प्रथमा से तृतीया विभक्ति तक के रूप लिखिए।
उत्तर:

• प्रथमा: अहः, अह्नी / अहनी, अहानि
• द्वितीया: अहः, अह्नी / अहनी, अहानि
• तृतीया: अह्ना, अहोभ्याम्, अहोभिः

प्रश्न 17 'पयस्' (सकारान्त नपुंसकलिंग) शब्द के तृतीया और चतुर्थी विभक्ति के रूप लिखिए।
उत्तर:

• तृतीया विभक्ति: पयसा, पयोभ्याम्, पयोभिः
• चतुर्थी विभक्ति: पयसे, पयोभ्याम्, पयोभ्यः

प्रश्न 18 सर्वनाम शब्दों की क्या विशेषताएँ होती हैं?
उत्तर:

1. सर्वनाम शब्दों का सम्बोधन रूप नहीं होता है।
2. इनके चतुर्थी एकवचन (पुल्लिंग में -स्मै, स्त्रीलिंग में -स्यै), पञ्चमी एकवचन (-स्मात्, -स्याः) तथा सप्तमी एकवचन (-स्मिन्, -स्याम्) में विशेष प्रत्यय जुड़ते हैं।
3. नपुंसकलिंग में केवल प्रथमा और द्वितीया के रूप भिन्न होते हैं, शेष तृतीया से सप्तमी तक पुल्लिंग के समान होते हैं।

प्रश्न 19 'सर्व' शब्द के पुल्लिंग में चतुर्थी से सप्तमी एकवचन तक के रूप लिखिए।
उत्तर:

• चतुर्थी एकवचन: सर्वस्मै
• पञ्चमी एकवचन: सर्वस्मात्
• षष्ठी एकवचन: सर्वस्य
• सप्तमी एकवचन: सर्वस्मिन्

प्रश्न 20 'तत्' (वह) सर्वनाम के पुल्लिंग और स्त्रीलिंग में प्रथमा विभक्ति के रूप लिखिए।
उत्तर:

• पुल्लिंग (प्रथमा): सः, तौ, ते
• स्त्रीलिंग (प्रथमा): सा, ते, ताः

प्रश्न 21 'अस्मद्' (मैं) सर्वनाम के सभी विभक्तियों के एकवचन रूप लिखिए।
उत्तर:

प्रथमा: अहम्, द्वितीया: माम् (मा), तृतीया: मया, चतुर्थी: मह्यम् (मे), पञ्चमी: मत्, षष्ठी: मम (मे), सप्तमी: मयि।

प्रश्न 22 'युष्मद्' (तुम) सर्वनाम के सभी विभक्तियों के बहुवचन रूप लिखिए।
उत्तर:

प्रथमा: यूयम्, द्वितीया: युष्मान् (वः), तृतीया: युष्माभिः, चतुर्थी: युष्मभ्यम् (वः), पञ्चमी: युष्मत्, षष्ठी: युष्माकम् (वः), सप्तमी: युष्मासु।

प्रश्न 23 'इदम्' (यह) पुल्लिंग सर्वनाम के द्वितीया एवं तृतीया विभक्ति के सभी रूप लिखिए।
उत्तर:

• द्वितीया विभक्ति: इमम् (एनम्), इमौ (एनौ), इमान् (एनान्)
• तृतीया विभक्ति: अनेन (एनेन), आभ्याम्, एभिः

प्रश्न 24 'किम्' (क्या/कौन) सर्वनाम के स्त्रीलिंग में प्रथमा से चतुर्थी विभक्ति के एकवचन रूप लिखिए।
उत्तर:

• प्रथमा एकवचन: का
• द्वितीया एकवचन: काम्
• तृतीया एकवचन: कया
• चतुर्थी एकवचन: कस्यै

प्रश्न 25 'अदस्' (यह/वह) पुल्लिंग सर्वनाम के प्रथमा एवं द्वितीया विभक्ति के रूप लिखिए।
उत्तर:

• प्रथमा विभक्ति: असौ, अमू, अमी
• द्वितीया विभक्ति: अमुम्, अमू, अमून्

0 Comments