BSEB CLASS 10 SANSKRIT (पीयूषम्)
नवमः पाठः: स्वामी दयानन्दः
सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर एवं अभ्यास हल (मौखिकः एवं लिखितः)
1. अभ्यासः (मौखिकः)
1. स्वामिनः दयानन्दस्य विषये द्वे वाक्ये वदत —
1. स्वामी दयानन्दः समाजस्य महान् उद्धारकः आसीत्।
2. तेन १८७५ (1875) ईस्वी वर्षे मुम्बई नगरे 'आर्यसमाज' संस्थायाः स्थापना कृता।
2. अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं वदत —
- धर्मोद्धारकः धर्मस्य उद्धारकः (षष्ठी तत्पुरुषः)
- सत्यान्वेषी सत्यस्य अन्वेषी (षष्ठी तत्पुरुषः)
- वैषम्यनिवारकः वैषम्यस्य निवारकः (षष्ठी तत्पुरुषः)
- शिखरस्थानीयः शिखरे स्थानीयः (सप्तमी तत्पुरुषः)
- संस्कृतशिक्षा संस्कृतस्य शिक्षा (षष्ठी तत्पुरुषः)
3. सन्धिविच्छेदं कुरुत —
- संकल्पाच्च संकल्पात् + च
- धर्मान्तरम् धर्म + अन्तरम्
- समाजोद्धरणस्य समाज + उद्धरणस्य
- सत्यान्वेषिणः सत्य + अन्वेषिणः
- विग्रहार्पितानि विग्रह + अर्पितानि
4. पञ्च अव्ययपदानि वदत —
उत्तरम् : तत्र, अत्र, च, अपि, यथा।
2. अभ्यासः (लिखितः)
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषाया लिखत —
(क) मध्यकाले काः भारतीयं समाजम् अदूषयन् ?
उत्तरम् : मध्यकाले कुत्सितरीतयः (विषमाः कुरीतयः) भारतीयं समाजम् अदूषयन्।
(ख) के हिन्दुसमाजं तिरस्कृत्य धर्मान्तरणं स्वीकृतवन्तः ?
उत्तरम् : दूषिताः / उत्पीडिताः जनाः (दलितजनाः) हिन्दुसमाजं तिरस्कृत्य धर्मान्तरणं स्वीकृतवन्तः।
(ग) स्वामिनः दयानन्दस्य जन्म कुत्र अभवत् ?
उत्तरम् : स्वामिनः दयानन्दस्य जन्म गुजरातराज्यस्य टंकारानामके ग्रामे अभवत्।
(घ) विग्रहार्पितानि द्रव्याणि के भक्षयन्ति ?
उत्तरम् : विग्रहार्पितानि द्रव्याणि मूषकाः भक्षयन्ति।
(ङ) रात्रिजागरणं विहाय मूलशङ्करः कुत्र गतः ?
उत्तरम् : रात्रिजागरणं विहाय मूलशङ्करः गृहम् गतः।
2. निम्नलिखितानां पदानां सन्धिविच्छेदं कुरुत —
- एवाध्ययनस्यास्य एव + अध्ययनस्य + अस्य
- विग्रहमारुह्य विग्रहम् + आरुह्य
- वर्षेऽभूत् वर्षे + अभूत्
- स्वजीवनमसावर्पितवान् स्वजीवनम् + असौ + अर्पितवान्
- समाजोद्धारकैः समाज + उद्धारकैः
- विद्यालयानाञ्च विद्यालयानाम् + च
3. अधोलिखितवाक्येषु कोष्ठात् समुचितं पदमादाय रिक्तस्थानानि पूरयत —
(क) स्वामी दयानन्दः ________ आसीत्। (समाजोद्धारकः / कृषकः)
उत्तरम् : समाजोद्धारकः
(ख) बालकस्य नाम ________ इति कृतम्। (मूलविष्णुः / मूलशङ्करः)
उत्तरम् : मूलशङ्करः
(ग) शङ्करस्य विग्रहमारुह्य ________ विग्रहार्पितानि द्रव्याणि भक्षयन्ति। (खगाः / मूषकाः)
उत्तरम् : मूषकाः
(घ) रात्रिजागरणं विहाय मूलशङ्करः ________ गतः। (गृहम् / विद्यालयम्)
उत्तरम् : गृहम्
(ङ) स्वामी दयानन्दः ________ संस्थापकः आसीत्। (आर्यसमाजस्य / सिखसमाजस्य)
उत्तरम् : आर्यसमाजस्य
4. निम्नलिखितानां पदानां प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत —
- दर्शयित्वा दृश् + णिच् + क्त्वा
- विरच्य वि + रच् + ल्यप्
- परित्यज्य परि + त्यज् + ल्यप्
- स्मरणीयम् स्मृ + अनीयर्
- दृष्टम् दृश् + क्त
- कृतम् कृ + क्त
- गतः गम् + क्त
5. कोष्ठकस्थेभ्यः धातुभ्यः उचितप्रत्ययं योजयित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत —
(क) प्राचीनसमाजे अनेके दोषाः ________। (अस् - लङ् लकारः)
उत्तरम् : आसन्
(ख) तस्य जन्म १८२४ ईस्वी वर्षे ________। (भू - लङ् लकारः)
उत्तरम् : अभवत्
(ग) बालकस्य नाम मूलशङ्करः इति ________। (कृ - क्त प्रत्ययः)
उत्तरम् : कृतम्
(घ) दयानन्दस्य योगदानं सदा ________। (स्मृ)
उत्तरम् : स्मरणीयम् / स्मर्यते
(ङ) ततः मूलशङ्करे वैराग्यभावः ________। (जन् / गम्)
उत्तरम् : सञ्जातः
6. अधोलिखितानां पदानां संस्कृतवाक्येषु प्रयोगं कुरुत —
मूषकः :
मूषकः विग्रहार्पितानि द्रव्याणि खादति।
विद्वान् :
स्वामी दयानन्दः महान् विद्वान् आसीत्।
धर्मोद्धारकः :
सः समाजस्य धर्मोद्धारकः आसीत्।
अगच्छत् :
बालकः रात्रिजागरणं त्यक्त्वा गृहम् अगच्छत्।
सह :
रामः सीतया सह वनम् अगच्छत्।
7. निम्नलिखितानां पदानां विपरीतार्थकपदानि लिखत —
- विद्वान् मूर्खः
- दोषः गुणः
- पराजितः विजयी
- अनास्था आस्था
- उपकारम् अपकारम्
- प्रारम्भः अन्तः
- गर्हितः प्रशंसितः / श्लाघ्यः
- वैषम्यम् साम्यम् / समता
8. अधोलिखितेषु पदेषु धातुयुक्तम् उचितं प्रत्ययं निर्दिशत —
- (क) गतः गम् + क्त
- (ख) गत्वा गम् + क्त्वा
- (ग) गमनीयम् गम् + अनीयर्
- (घ) उपगम्य उप + गम् + ल्यप्
- (ङ) गन्तुम् गम् + तुमुन्
9. अधोलिखितानि रेखाङ्कितपदानि बहुवचने परिवर्तयत —
(क) सः ग्रन्थं विरच्य महान्तम् उपकारम् अकरोत्।
बहुवचनम् : ते ग्रन्थान् विरच्य महान्तम् उपकारम् अकुर्वन्।
(ख) सः प्राचीनशिक्षायां दोषम् अदर्शयत्।
बहुवचनम् : ते प्राचीनशिक्षायां दोषान् अदर्शयन्।
(ग) सः गृहम् अपश्यत्।
बहुवचनम् : ते गृहाणि अपश्यन्।
(घ) तत्र देवः पूजितः।
बहुवचनम् : तत्र देवाः पूजिताः।
(ङ) सः खगं पश्यति।
बहुवचनम् : ते खगान् पश्यन्ति।
10. अधोलिखितं रेखाङ्कितपदमनुसृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(क) मध्यकाले धर्मकार्येषु आडम्बरः आसीत्।
प्रश्नः : मध्यकाले केषु आडम्बरः आसीत् ?
(ख) तत्र विधवानां स्थितिः गर्हिता अस्ति।
प्रश्नः : तत्र कासाम् स्थितिः गर्हिता अस्ति ?
(ग) बालकस्य नाम मूलशङ्करः आसीत्।
प्रश्नः : कस्य नाम मूलशङ्करः आसीत् ?
(घ) मूलशङ्करः मेधावी आसीत्।
प्रश्नः : कः मेधावी आसीत् ?
(ङ) आर्यसमाजस्य शाखाः देशे विदेशेषु च वर्तन्ते।
प्रश्नः : कस्य शाखाः देशे विदेशेषु च वर्तन्ते ?
(च) मूलशङ्करस्य मूर्तिपूजां प्रति अनास्था जाता।
प्रश्नः : मूलशङ्करस्य काम् प्रति अनास्था जाता ?
(छ) गृहं परित्यज्य सः गतः।
प्रश्नः : किम् / कुत्र परित्यज्य सः गतः ?
11. अधोलिखितेषु पदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं लिखत —
- सत्यान्वेषिणः प्रथमा / द्वितीया (बहुवचनम्)
- विधवानाम् षष्ठी विभक्तिः (बहुवचनम्)
- विषमे सप्तमी विभक्तिः (एकवचनम्)
- धर्मोद्धारकाः प्रथमा विभक्तिः (बहुवचनम्)
- तेषु सप्तमी विभक्तिः (बहुवचनम्)
- प्रतिमायाम् सप्तमी विभक्तिः (एकवचनम्)
- वैदिकधर्मस्य षष्ठी विभक्तिः (एकवचनम्)
- संस्कृतेन तृतीया विभक्तिः (एकवचनम्)
0 Comments