Chapter 14. शास्त्रकाराः | BSEB 10 Sanskrit Solution

(बिहार बोर्ड कक्षा 10 संस्कृत ‘पीयूषम्’ - अध्याय: शास्त्रकाराः अभ्यासः के सभी प्रश्नों के सटीक उत्तर दिए गए हैं:

अभ्यासः ( मौखिकः )

1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तरम् एकपदेन दत्त -

*(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद (एक शब्द) में दीजिए -)*

• (क) कक्षायां कः प्रविशति ?
  उत्तरम्: शिक्षकः
• (ख) के सादरमुत्थाय तस्याभिवादनं कुर्वन्ति ?
  उत्तरम्: छात्राः
• (ग) वेदस्य कति अङ्गानि भवन्ति ?
  उत्तरम्: षट् (छह)
• (घ) शिक्षा कां बोधयति ?
  उत्तरम्: उच्चारणप्रक्रियाम्
• (ङ) पाणिनिना कृतम् किं प्रसिद्धम् ?
  उत्तरम्: व्याकरणम्

2. सन्धिविच्छेदं कुरुत -

*(सन्धिविच्छेद कीजिए -)*

• (क) उच्चारणम् = उत् + चारणम्
• (ख) वेदार्थबोधः = वेद + अर्थबोधः
• (ग) व्युत्पत्तिः = वि + उत्पत्तिः
• (घ) निरुक्तम् = निः + उक्तम्
• (ङ) प्रश्नोत्तरम् = प्रश्न + उत्तरम्

3. समासविग्रहं कुरुत -

*(समास-विग्रह कीजिए -)*

• (क) ज्योतिषशास्त्रम् = ज्योतिषस्य शास्त्रम् (षष्ठी तत्पुरुष)
• (ख) न्यायदर्शनम् = न्यायस्य दर्शनम् (षष्ठी तत्पुरुष)
• (ग) पाणिनिकृतम् = पाणिनिना कृतम् (तृतीया तत्पुरुष)
• (घ) पिङ्गलरचिते = पिङ्गलेन रचिते (तृतीया तत्पुरुष)

4. प्रकृति-प्रत्यय-विभागं कुरुत -

*(मूल धातु/शब्द और प्रत्यय को अलग कीजिए -)*

• (क) आर्यभटीयम् = आर्यभट + छ
• (ख) विज्ञानम् = वि + ज्ञा + ल्युट्
• (ग) रचितम् = रच् + क्त
• (घ) ज्ञातम् = ज्ञा + क्त
• (ङ) प्रवर्तकः = प्र + वृत् + णिच् + ण्वुल् (या प्र + वृत् + ण्वुल्)

5. विपरीतार्थकान् शब्दान् वदत -

*(विलोम शब्द लिखिए -)*

• (क) उत्थाय = उपविश्य / निषद्य (बैठकर)
• (ख) शासकम् = शासितम् / प्रजाम्
• (ग) कर्तव्यम् = अकर्तव्यम्
• (घ) अस्ति = नास्ति
• (ङ) उच्चैः = नीचैः / शनैः
• (च) चरः = अचरः
• (छ) गमनम् = आगमनम्

---

अभ्यासः ( लिखितः )

1. अधोलिखितानां पदानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत -

*(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर संस्कृत भाषा में दीजिए -)*

• (क) संस्कृतशास्त्रैः सह केषां परिचयो भविष्यति ?
  उत्तरम्: संस्कृतशास्त्रैः सह छात्राणां परिचयो भविष्यति।
• (ख) शास्त्रस्य लक्षणं गुरुणा किं प्रोक्तम् ?
  उत्तरम्: गुरुणा प्रोक्तम् यत् “प्रवृत्तिर्वा निवृतिर्वा नित्येन कृतकेन वा। पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते।”
• (ग) धर्मशास्त्रे शास्त्रस्य किं लक्षणं प्रोक्तम् ?
  उत्तरम्: धर्मशास्त्रे शास्त्रस्य लक्षणम् “मानवानाम् कर्तव्यम् अकर्तव्यं च बोधयति तदेव शास्त्रम्” इति प्रोक्तम्।
• (घ) वेदरूपं शास्त्रं किं भवति ?
  उत्तरम्: वेदरूपं शास्त्रं नित्यं भवति।
• (ङ) ऋष्यादिभिः प्रणीतं किं भवति ?
  उत्तरम्: ऋष्यादिभिः प्रणीतं कृतकं भवति।
• (च) कति वेदाङ्गानि सन्ति ?
  उत्तरम्: षट् वेदाङ्गानि सन्ति।
• (छ) वेदाङ्गानां नामानि लिखत ?
  उत्तरम्: वेदाङ्गानां नामानि सन्ति — शिक्षा, कल्पः, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्दः, ज्योतिषम् च।
• (ज) केन कृतं व्याकरणं प्रसिद्धम् ?
  उत्तरम्: पाणिनिना कृतं व्याकरणं प्रसिद्धम्।
• (झ) कपिलः कस्य दर्शनस्य प्रवर्तकः आसीत् ?
  उत्तरम्: कपिलः सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः आसीत्।

2. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधारीकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -

*(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न-निर्माण कीजिए -)*

• (क) भारतवर्षे शास्त्राणां महती परम्परा श्रूयते।
  प्रश्नः: भारतवर्षे केषाम् महती परम्परा श्रूयते ?
• (ख) अद्य युष्माकं परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।
  प्रश्नः: अद्य केषाम् परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति ?
• (ग) शास्त्रं मानवेभ्यः कर्तव्यम् अकर्तव्यञ्च बोधयति।
  प्रश्नः: किम् मानवेभ्यः कर्तव्यम् अकर्तव्यञ्च बोधयति ?
• (घ) शास्त्रं नित्यं भवति वेदरूपम्।
  प्रश्नः: शास्त्रं कीदृशम् भवति वेदरूपम् ?

2. (शेष भाग) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधारीकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -

*(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न-निर्माण कीजिए -)*

• (ङ) ऋष्यादिप्रणीतं कृतकं भवति।
  प्रश्नः: ऋष्यादिप्रणीतं कीदृशम् भवति ? (या किम् भवति ?)
• (च) जैमिणिना मीमांसादर्शनं प्रणीतम्।
  प्रश्नः: केन मीमांसादर्शनं प्रणीतम् ?
• (छ) सर्वेषां शताधिकाः व्याख्यातारः स्वतन्त्रग्रन्थकाराश्च वर्तन्ते।
  प्रश्नः: केषाम् शताधिकाः व्याख्यातारः स्वतन्त्रग्रन्थकाराश्च वर्तन्ते ?

3. अधोलिखितक्रियापदानां स्ववाक्येषु प्रयोगं कुरुत -

*(निम्नलिखित पदों/क्रियापदों का अपने वाक्यों में प्रयोग कीजिए -)*

• (क) भवति = सत्यं सर्वदा विजयते इति ज्ञातं भवति। (या शास्त्रं नित्यं भवति।)
• (ख) प्रणीतम् = जैमिणिना मीमांसादर्शनं प्रणीतम्।
• (ग) प्रवर्तकाः = महर्षयः शास्त्राणां प्रवर्तकाः सन्ति।
• (घ) वर्तन्ते = अत्र बहवः ग्रन्थाः वर्तन्ते।
• (ङ) वदति = बालकः सत्यं वदति।
• (च) कथयसि = त्वम् किम् कथयसि ?
• (छ) अल्पा = अत्र छात्राणाम् संख्या अल्पा अस्ति।

4. कोष्ठकान्तर्गतानां शब्दानां साहाय्येन रिक्तस्थानानि पूरयत -

*(कोष्ठक में दिए गए शब्दों (प्रविशति, महती, सादरमुत्थाय, युष्माकम्, मानवेभ्यः, तत्रैव, नास्ति) की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए -)*

• (क) भारतवर्षे शास्त्राणां .................... परम्परा श्रूयते।  ➔  महती
• (ख) शिक्षकः कक्षायां ....................।  ➔  प्रविशति
• (ग) छात्राः .................... तस्याभिवादनं कुर्वन्ति।  ➔  सादरमुत्थाय
• (घ) अद्य .................... परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।  ➔  युष्माकम्
• (ङ) शास्त्रं .................... कर्तव्यम् अकर्तव्यञ्च बोधयति।  ➔  मानवेभ्यः
• (च) .................... रसायनविज्ञानम्, भौतिकविज्ञानञ्च अDynamic/अन्तर्भूतः स्तः। (पाठ्यपुस्तक अनुसार)  ➔  तत्रैव
• (छ) वस्तुतो .................... शास्त्रकाराणाम् अल्पा संख्या।  ➔  नास्ति

5. रेखाङ्कितपदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं लिखत -

*(रेखांकित पदों में प्रयुक्त विभक्ति लिखिए -)*

• (क) उपविशन्तु सर्वे।
  विभक्तिः: प्रथमा विभक्तिः (बहुवचनम्)
• (ख) अद्य युष्माकं परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।
  विभक्तिः: षष्ठी विभक्तिः (बहुवचनम्)
• (ग) कृतकं शास्त्रं ऋषयः अन्ये विद्वांसः वा रचितवन्तः।
  विभक्तिः: प्रथमा विभक्तिः (बहुवचनम्)
• (घ) पाणिनीयशिक्षा तस्याः प्रसिद्धः ग्रन्थः।
  विभक्तिः: षष्ठी विभक्तिः (एकवचनम्)
• (ङ) सर्वेषां शताधिकाः व्याख्यातारः स्वतन्त्रग्रन्थकाराश्च वर्तन्ते।
  विभक्तिः: प्रथमा विभक्तिः (बहुवचनम्)
• (च) प्राचीनभारते विज्ञानस्य विभिन्नशाखानां शास्त्राणि प्रावर्तन्त।
  विभक्तिः: सप्तमी विभक्तिः (एकवचनम्)
• (छ) वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता विशालो ग्रन्थः यत्र नाना विषयाः समन्विताः।
  विभक्तिः: षष्ठी विभक्तिः (एकवचनम्)