BSEB CLASS 10 SANSKRIT (पीयूषम्)
सप्तमः पाठः: नीतिश्लोकाः
सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर एवं अभ्यास हल (मौखिकः एवं लिखितः)
अभ्यासः (मौखिकः)
1. एकपदेन उत्तरं वदत —
(क) विदुरः कः आसीत् ?
उत्तरम् : मन्त्रीप्रवरः (धृतराष्ट्रस्य मन्त्री)
(ख) मूढचेता नराधमः कस्मिन् विश्वसिति ?
उत्तरम् : अविश्वस्ते (अविश्वसनीय जने)
(ग) उत्तमा शान्तिः का ?
उत्तरम् : क्षमा
(घ) का परमा तृप्तिः ?
उत्तरम् : विद्या
(ङ) नरकस्य कियद् द्वारं परिगणितम् ?
उत्तरम् : त्रिविधम् (त्रीणि)
(च) विद्या केन रक्ष्यते ?
उत्तरम् : योगेन (अभ्यासेन)
(छ) विनयः कं हन्ति ?
उत्तरम् : अकीर्तिम् (अपयशम्)
2. श्लोकांशं योजयित्वा वदत —
(क) त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।
कामक्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥
कामक्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥
(ख) सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते।
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते॥
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते॥
अभ्यासः (लिखितः)
1. एकपदेन उत्तरं लिखत —
(क) केषां तत्वज्ञः पण्डितः उच्यते ?
उत्तरम् : सर्वभूतानाम् (सर्वतत्त्वानाम्)
(ख) अनाहूतः कः प्रविशति ?
उत्तरम् : मूढचेता नराधमः
(ग) धर्मः केन रक्ष्यते ?
उत्तरम् : सत्येन
(घ) क्षमा कं हन्ति ?
उत्तरम् : क्रोधम्
(ङ) सुखावहा का ?
उत्तरम् : अहिंसा
(च) नरकस्य त्रिविधं द्वारं कस्य नाशनम् ?
उत्तरम् : आत्मनः
(छ) केन षड् दोषाः हातव्याः ?
उत्तरम् : भूतिमिच्छता (पुरुषेण)
2. उदाहरणमनुसृत्य क्तिन् प्रत्यय-योगेन शब्दनिर्माणं करणीयम् —
उदाहरणम् — भू + क्तिन् = भूतिः
- 1. गम् + क्तिन् गतिः
- 2. शम् + क्तिन् शान्तिः
- 3. तृप् + क्तिन् तृप्तिः
- 4. रम् + क्तिन् रतिः
- 5. श्रम् + क्तिन् श्रान्तिः
- 6. सम् + ऋध् + क्तिन् समृद्धिः
- 7. वृध् + क्तिन् वृद्धिः
- 8. नी + क्तिन् नीतिः
- 9. हन् + क्तिन् हतिः
- 10. कृ + क्तिन् कृतिः
3. उदाहरणानुसारं वाच्य-परिवर्तनं कुरुत —
(क) कर्तृवाच्ये : विनयः अकीर्तिं हन्ति। → कर्मवाच्ये : विनयेन अकीर्तिः हन्यते।
(ख) कर्मवाच्ये : धर्मः सत्येन रक्ष्यते। → कर्तृवाच्ये : सत्यं धर्मं रक्षति।
(ख) कर्मवाच्ये : धर्मः सत्येन रक्ष्यते। → कर्तृवाच्ये : सत्यं धर्मं रक्षति।
(क) पराक्रमः अनर्थं हन्ति। (कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)
उत्तरम् : पराक्रमेण अनर्थः हन्यते।
(ख) क्षमया क्रोधः हन्यते। (कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)
उत्तरम् : क्षमा क्रोधं हन्ति।
(ग) योगः विद्यां रक्षति। (कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)
उत्तरम् : योगेन विद्या रक्ष्यते।
(घ) मृजया रूपं रक्ष्यते। (कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)
उत्तरम् : मृजा रूपं रक्षति।
(ङ) आचारेण अलक्षणः हन्यते। (कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)
उत्तरम् : आचारः अलक्षणं हन्ति।
(च) मया ग्रन्थः पठ्यते। (कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)
उत्तरम् : अहं ग्रन्थं पठामि।
(छ) वयं वेदं पठामः। (कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)
उत्तरम् : अस्माभिः वेदः पठ्यते।
4. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत —
(क) पुरुषेण के षड् दोषाः हातव्याः ?
उत्तरम् : पुरुषेण भूतिमिच्छता निद्रा, तन्द्रा, भयम्, क्रोधः, आलस्यम्, दीर्घसूत्रता च एते षड् दोषाः हातव्याः।
(ख) पण्डितः कः उच्यते ?
उत्तरम् : यस्य कृत्यं शीतम् उष्णं भयं रतिः समृद्धिरसमृद्धिर्वा न विघ्नन्ति, सः पण्डितः उच्यते।
(ग) एक एव धर्मः किं कथ्यते ?
उत्तरम् : एक एव धर्मः परमं श्रेयः कथ्यते।
(घ) नरकस्य कानि त्रीणि द्वाराणि सन्ति ?
उत्तरम् : नरकस्य कामः, क्रोधः, लोभः च इति त्रीणि द्वाराणि सन्ति।
(ङ) कस्य कस्य च वक्ता श्रोता च दुर्लभः ?
उत्तरम् : अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः।
(च) स्त्रियः गृहस्य काः उक्ताः सन्ति ?
उत्तरम् : स्त्रियः गृहस्य श्रियः, पूज्याः, महाभागाः, पुण्यवत्यः, दीपयश्च उक्ताः सन्ति।
(छ) कुलं केन रक्ष्यते ?
उत्तरम् : कुलं वृत्तेन (सदाचारेण) रक्ष्यते।
5. निम्नाङ्कितपदैः एकैकं वाक्यं रचयत —
1. उच्यते :
धर्मः सत्येन रक्ष्यते इति उच्यते।
2. त्यजेत् :
पुरुषः काम-क्रोध-लोभान् त्यजेत्।
3. बहुभाषते :
मूढचेता नराधमः अहुतः बहुभाषते।
4. विश्वसिति :
अज्ञानी पुरुषः अविश्वस्ते विश्वसिति।
5. वर्तते :
संसारे सत्यस्य महत्ता वर्तते।
6. विघ्नन्ति :
पण्डितस्य कृत्यं विघ्नाः न विघ्नन्ति।
7. लक्ष्या :
कुलस्य रक्षा सर्वथा लक्ष्या।
0 Comments