बिहार बोर्ड कक्षा 10 संस्कृत (पीयूषम् भाग 2)
चतुर्थः पाठः – "संस्कृतसाहित्ये लेखिकाः" (50 महत्वपूर्ण वस्तुनिष्ठ प्रश्नोत्तर)
1
चतुर्थः पाठः कः अस्ति? / चौथा पाठ कौन सा है?
उत्तर: (B) संस्कृतसाहित्ये लेखिकाः
व्याख्या: छवि में स्पष्ट रूप से "चतुर्थः पाठः संस्कृतसाहित्ये लेखिकाः" लिखा है।
2
समाजस्य यानं कैः चलति? / समाज की गाड़ी किनसे चलती है?
उत्तर: (A) पुरुषैः नारीभिश्च
व्याख्या: पाठ के आरंभ में ही कहा गया है— "समाजस्य यानं पुरुषैः नारीभिश्च चलति।"
3
साहित्ये कयोः समानं महत्वम् अस्ति? / साहित्य में किन दोनों का समान महत्व है?
उत्तर: (B) उभयोः
व्याख्या: पाठ के अनुसार साहित्य में पुरुष और स्त्री दोनों का समान महत्व है ("साहित्येऽपि उभयोः समानं महत्त्वम्")।
4
ऋग्वेदे कति ऋषिकाः निर्दिष्टाः सन्ति? / ऋग्वेद में कितनी ऋषिकाओं का निर्देश है?
उत्तर: (A) चतुर्विंशतिः (24)
व्याख्या: पाठ्यपुस्तक की पंक्ति के अनुसार: "ऋग्वेदे चतुर्विंशति..." अर्थात् ऋग्वेद में 24 मंत्रदृष्ट्री ऋषिकाएँ हैं।
5
अथर्ववेदे कति ऋषिकाः निर्दिश्यन्ते? / अथर्ववेद में कितनी ऋषिकाओं का निर्देश (उल्लेख) है?
उत्तर: (A) पञ्च
व्याख्या: पाठ में उल्लिखित है: "अथर्ववेदे च पञ्च ऋषिकाः मन्त्रदर्शनवत्यो निर्दिश्यन्ते..."
6
काः अथर्ववेदे मन्त्रदर्शनवत्यः ऋषिकाः सन्ति? / अथर्ववेद की ऋषिकाएँ कौन-कौन हैं?
उत्तर: (A) यमी, अपाला, उर्वेशी, इन्द्राणी, वागाम्भृणी
व्याख्या: पाठ में अथर्ववेद की 5 ऋषिकाओं के नाम दिए गए हैं: "यथा- यमी, अपाला, उर्वेशी, इन्द्राणी, वागाम्भृणी इत्यादयः।"
7
बृहदारण्यकोपनिषदि कस्य पत्नी मैत्रेयी वर्णिता? / बृहदारण्यकोपनिषद् में किसकी पत्नी मैत्रेयी वर्णित हैं?
उत्तर: (A) याज्ञवल्क्यस्य
व्याख्या: पाठ की पंक्ति: "बृहदारण्यकोपनिषदि याज्ञवल्क्यस्य पत्नी मैत्रेयी दार्शनिकरुचिमती वर्णिता..."
8
याज्ञवल्क्यः तां (मैत्रेयीम्) किं शिक्षयति? / याज्ञवल्क्य उन्हें (मैत्रेयी को) किसकी शिक्षा देते हैं?
उत्तर: (A) आत्मतत्त्वम्
व्याख्या: पाठ में स्पष्ट है: "यां याज्ञवल्क्य आत्मतत्त्वं शिक्षयति।"
9
जनकस्य सभायां शास्त्रार्थकुशला का तिष्ठति स्म? / राजा जनक की सभा में शास्त्रार्थकुशल कौन विराजमान थीं?
उत्तर: (A) गार्गी वाचक्नवी
व्याख्या: "जनकस्य सभायां शास्त्रार्थकुशला गार्गी वाचक्नवी तिष्ठति स्म।"
10
महाभारते कस्याः वर्णनं लभ्यते? / महाभारत में किसका वर्णन मिलता है?
उत्तर: (A) सुलभायाः
व्याख्या: "महाभारतेऽपि जीवनपर्यन्तं वेदान्तानुशीलनपरायाः सुलभाया वर्णनं लभ्यते।"
11
लौकिकसंस्कृतसाहित्ये कति कवयित्रीणां पद्यानि लभ्यन्ते? / लौकिक संस्कृत साहित्य में कितनी कवयित्रियों के पद मिलते हैं?
उत्तर: (A) चत्वारिंशत् (40)
व्याख्या: "लौकिकसंस्कृतसाहित्ये प्रायेण चत्वारिंशत्कवयित्रीणां..." अर्थात् लगभग 40 कवयित्रियाँ हैं।
12
लौकिकसंस्कृतसाहित्ये कवयित्रीणां कति पद्यानि लभ्यन्ते? / लौकिक संस्कृत साहित्य में कवयित्रियों के कितने पद मिलते हैं?
उत्तर: (A) सार्धशतम् (150)
व्याख्या: पाठ के अनुसार: "चत्वारिंशत्कवयित्रीणां सार्धशतं पद्यानि स्फुटरूपेण इतस्ततो लभ्यन्ते।"
13
लौकिकसंस्कृतसाहित्ये प्रथमा कल्पा का वर्तते? / लौकिक संस्कृत साहित्य में प्रथम कल्पा कौन मानी जाती हैं?
उत्तर: (A) विजयाङ्का
व्याख्या: "तासु विजयाङ्का प्रथम-कल्प वर्तते।"
14
विजयाङ्का कस्य वर्णस्य आसीत्? / विजयांका किस वर्ण (रंग) की थीं?
उत्तर: (A) श्यामवर्णस्य
व्याख्या: श्लोक में वर्णित है: "नीलोत्पलदलश्यामां विजयाङ्कामजानता।"
15
"सर्वशुक्ला सरस्वती" इति केन प्रोक्ता? / "सर्वशुक्ला सरस्वती" किसने कहा?
उत्तर: (A) दण्डिना
व्याख्या: पद्य में उल्लिखित है: "वृथैव दण्डिना प्रोक्ता 'सर्वशुक्ला सरस्वती'॥"
16
विजयाङ्कायाः कालः कः अनुमीयते? / विजयांका का समय कौन सी शताब्दी माना जाता है?
उत्तर: (A) अष्टमशतकम्
व्याख्या: पाठ के अनुसार: "तस्याः कालः अष्टमशतकमित्यनुमीयते।"
17
विजयाङ्का कस्य राज्ञी आसीत् इति मन्यते? / विजयांका किसकी रानी मानी जाती हैं?
उत्तर: (A) चालुक्यवंशीयस्य चन्द्रादित्यस्य
व्याख्या: "चालुक्यवंशीयस्य चन्द्रादित्यस्य राज्ञी विजयभट्टारिकैव विजयाङ्का इति बहवो मन्यन्ते।"
18
विजयभट्टारिका एव का आसीत्? / विजयभट्टारिका ही कौन थीं?
उत्तर: (A) विजयाङ्का
व्याख्या: कई विद्वान मानते हैं कि विजयभट्टारिका ही विजयांका थीं।
19
शीला भट्टारिका, देवकुमारिका, रामभद्राम्बा च कस्याः दिशः लेखिकाः सन्ति? / शीला भट्टारिका, देवकुमारिका, रामभद्राम्बा किस क्षेत्र/दिशा की लेखिकाएँ हैं?
उत्तर: (A) दक्षिणभारतीयाः
व्याख्या: "शीला भट्टारिका, देवकुमारिका, रामभद्राम्बा-प्रभृतयो दक्षिणभारतीयाः संस्कृतलेखिकाः..."
20
कस्य राज्यस्य नरेशाः संस्कृतभाषासंरक्षणाय कृतप्रयासाः आसन्? / किस राज्य के नरेश संस्कृत भाषा के संरक्षण के लिए प्रयासरत थे?
उत्तर: (A) विजयनगरराज्यस्य
व्याख्या: पाठ्यांश के अनुसार: "विजयनगरराज्यस्य नरेशाः संस्कृतभाषासंरक्षणाय कृतप्रयासा आसन्निति..."
21
कम्पणरायस्य कालः कः आसीत्? / कंपणराय का समय कौन सा था?
उत्तर: (A) चतुर्दशशतकम्
व्याख्या: पाठ की पंक्ति: "कम्पणरायस्य (चतुर्दशशतकम्)..."
22
कम्पणरायस्य राज्ञी का आसीत्? / कंपणराय की रानी कौन थीं?
उत्तर: (A) गङ्गादेवी
व्याख्या: "कम्पणरायस्य राज्ञी गङ्गादेवी..."
23
'मधुराविजयम्' इति महाकाव्यं का अरचयत्? / 'मधुराविजयम्' महाकाव्य की रचना किसने की?
उत्तर: (A) गङ्गादेवी
व्याख्या: "राज्ञी गङ्गादेवी 'मधुराविजयम्' इति महाकाव्यं... अरचयत्।"
24
'मधुराविजयम्' महाकाव्यं कस्य विजयघटनामाश्रित्य रचितम्? / 'मधुराविजयम्' किसके विजय की घटना पर आधारित है?
उत्तर: (A) स्वस्वामिनः मधुरै-विजयघटनाम्
व्याख्या: "स्वस्वामिनो (मदुरै)-विजयघटनामाश्रित्यारचयत्।"
25
अच्चुतरायस्य शासनकालः कः आसीत्? / अच्युतराय का शासनकाल कौन सी शताब्दी था?
उत्तर: (A) षोडशशतकम्
व्याख्या: "षोडशशतके शासनं कुर्वतः अच्युतरायस्य..."
26
अच्चुतरायस्य राज्ञी का आसीत्? / अच्युतराय की रानी कौन थीं?
उत्तर: (A) तिरुमलाम्बा
व्याख्या: "अच्युतरायस्य राज्ञी तिरुमलाम्बा..."
27
तिरुमलाम्बा केन नाम्ना प्रौढं चम्पूकाव्यम् अरचयत्? / तिरुमलाम्बा ने किस नाम से प्रसिद्ध चंपूकाव्य रचा?
उत्तर: (A) वरदाम्बिकापरिणयम्
व्याख्या: "राज्ञी तिरुमलाम्बा 'वरदाम्बिकापरिणय'-नामकं प्रौढं चम्पूकाव्यमरचयत्।"
28
संस्कृतसाहित्ये प्रयुक्तं दीर्घतमं समस्तपदं कुत्र लभ्यते? / संस्कृत साहित्य में प्रयुक्त सबसे लंबा समस्तपद कहाँ मिलता है?
उत्तर: (A) वरदाम्बिकापरिणय चम्पूकाव्ये
व्याख्या: तिरुमलाम्बा द्वारा रचित 'वरदाम्बिकापरिणयम्' में संस्कृत साहित्य का दीर्घतम समस्तपद मिलता है।
29
आधुनिककाले संस्कृतलेखिकासु का अतीव प्रसिद्धा? / आधुनिक काल की संस्कृत लेखिकाओं में कौन अत्यधिक प्रसिद्ध हैं?
उत्तर: (A) पण्डिता क्षमारावः
व्याख्या: "आधुनिककाले संस्कृतलेखिकासु पण्डिता क्षमाराव (1890-1953 ई०) नामधेया विदुषी अतीव प्रसिद्धा।"
30
पण्डिता क्षमारावस्य जीवनकालः कः आसीत्? / पंडिता क्षमाराव का जीवनकाल क्या था?
उत्तर: (A) 1890–1953 ई०
व्याख्या: पाठ के अनुसार क्षमाराव का समय 1890 से 1953 ईस्वी है।
31
पण्डिता क्षमारावः कस्य जीवनचरितं 'शङ्करचरितम्' इति रचितवती? / पंडिता क्षमाराव ने किसके जीवन पर 'शंकरचरितम्' रचा?
उत्तर: (A) स्वपितुः शङ्करपाण्डुरङ्गपण्डितस्य
व्याख्या: "तया स्वपितुः शङ्करपाण्डुरङ्गपण्डितस्य महतो विदुषो जीवनचरितं 'शङ्करचरितम्' इति रचितम्।"
32
गांधीदर्शनप्रभाविता का आसीत्? / गांधी दर्शन से कौन प्रभावित थीं?
उत्तर: (A) पण्डिता क्षमारावः
व्याख्या: "गान्धिदर्शनप्रभाविता सा सत्याग्रहगीता... प्रणीतवती।"
33
कानि पुस्तकानि पण्डित क्षमारावेन रचितानि? / इनमें से कौन-कौन सी रचनाएँ पंडिता क्षमाराव द्वारा रचित हैं?
उत्तर: (C) (A) च (B) द्वौ अपि
व्याख्या: क्षमाराव ने सत्याग्रहगीता, मीलालहरी, कथामुक्तावली, विचित्रपरिषद्यात्रा, ग्रामज्योति आदि ग्रंथों की रचना की।
34
वर्तमानकाले संस्कृतसाहित्यं काः पूरयन्ति? / वर्तमान काल में संस्कृत साहित्य को कौन समृद्ध कर रही हैं?
उत्तर: (A) पुष्पा दीक्षित, वनमाला भवालकर, मिथिला कुमारी मिश्र प्रभृतयः
व्याख्या: "वर्तमानकाले... पुष्पादीक्षित-वनमाला भवालकर-मिथिलेश कुमारी मिश्र-प्रभृतयोऽनुदिनं संस्कृतसाहित्यं पूरयन्ति।"
35
'अधुना' पदस्य कः अर्थः? / 'अधुना' शब्द का अर्थ क्या है?
उत्तर: (A) अस्मिन समये
व्याख्या: शब्दार्थ सूची में स्पष्ट दिया गया है: अधुना = अस्मिन् समये = इस समय।
36
'विपुलम्' पदस्य कः पर्यायः? / 'विपुलम्' शब्द का पर्याय क्या है?
उत्तर: (A) प्रभूतम्
व्याख्या: शब्दार्थ सूची के अनुसार: विपुलम् = प्रभूतम् = अत्यधिक।
37
'उभयोः' इति पदस्य कः अर्थः? / 'उभयोः' पद का क्या अर्थ है?
उत्तर: (A) द्वयोः
व्याख्या: शब्दार्थ भाग के अनुसार: उभयोः = द्वयोः = दोनों का।
38
'लभन्ते' इति क्रियापदस्य कः अर्थः? / 'लभन्ते' का क्या अर्थ है?
उत्तर: (A) प्राप्नुवन्ति
व्याख्या: शब्दार्थ: लभन्ते = प्राप्नुवन्ति = प्राप्त करते हैं।
39
'ऋषयः' पदस्य कः अर्थः अस्ति? / 'ऋषयः' शब्द का अर्थ क्या है?
उत्तर: (A) मन्त्रद्रष्टारः
व्याख्या: शब्दार्थ तालिका के अनुसार: ऋषयः = मन्त्रद्रष्टारः = ऋषि।
40
'संवर्धितम्' पदस्य कः अर्थः भवति? / 'संवर्धितम्' पद का क्या अर्थ है?
उत्तर: (A) वृद्धिम् आनीतम्
व्याख्या: शब्दार्थ: संवर्धितम् = वृद्धिम् आनीतम् = बढ़ाया गया।
41
याज्ञवल्क्यस्य पत्नी का आसीत्? / याज्ञवल्क्य की पत्नी कौन थीं?
उत्तर: (A) मैत्रेयी
व्याख्या: पाठ के अनुसार याज्ञवल्क्य की पत्नी मैत्रेयी थीं, जो दार्शनिक रुचि वाली थीं।
42
'सत्याग्रहगीता' कस्याः रचना अस्ति? / 'सत्याग्रहगीता' किसकी रचना है?
उत्तर: (A) पण्डिता क्षमारावस्य
व्याख्या: गांधी दर्शन से प्रभावित होकर पंडिता क्षमाराव ने सत्याग्रहगीता की रचना की।
43
'वरदाम्बिकापरिणयम्' किं काव्यम् अस्ति? / 'वरदांबिकापरिणयम्' किस प्रकार का काव्य है?
उत्तर: (A) चम्पूकाव्यम्
व्याख्या: पाठ की पंक्ति: "...वरदाम्बिकापरिणय-नामकं प्रौढं चम्पूकाव्यमरचयत्।"
44
चम्पूकाव्यम् किम् भवति? / चंपू काव्य क्या होता है?
उत्तर: (A) गद्य-पद्यमिश्रितं काव्यम्
व्याख्या: संस्कृत साहित्य शास्त्र में गद्य और पद्य के मिश्रित रूप को चंपू काव्य कहते हैं।
45
'सार्धशतम्' पदस्य कः सङ्ख्यात्मकः अर्थः? / 'सार्धशतम्' का संख्यात्मक अर्थ क्या है?
उत्तर: (A) 150
व्याख्या: सार्धशतम् का अर्थ एक सौ पचास (150) होता है।
46
'चतुर्विंशतिः' इति सङ्ख्या का? / 'चतुर्विंशतिः' कौन सी संख्या है?
उत्तर: (A) 24
व्याख्या: संस्कृत में 24 को 'चतुर्विंशतिः' कहा जाता है।
47
'संस्कृतसाहित्ये लेखिकाः' पाठे कासाम् योगदानं वर्णितम् अस्ति? / इस पाठ में किनके योगदान का वर्णन है?
उत्तर: (A) स्त्रीणाम्
व्याख्या: इस पूरे पाठ में संस्कृत साहित्य के निर्माण में प्रसिद्ध स्त्री लेखिकाओं के योगदान की चर्चा की गई है।
48
मिथिला भाषायाः / वर्तमानकाले प्रसिद्धा कवयित्री का अस्ति? / वर्तमान काल की प्रसिद्ध कवयित्री कौन हैं?
उत्तर: (A) मिथिलेश कुमारी मिश्र
व्याख्या: पाठ के अंतिम भाग में मिथिलेश कुमारी मिश्र को वर्तमान समय की कवयित्री बताया गया है।
49
'ग्रामज्योतिः' कस्याः कृतिः अस्ति? / 'ग्रामज्योतिः' किसकी कृति है?
उत्तर: (A) पण्डिता क्षमारावस्य
व्याख्या: यह गद्य-पद्य ग्रंथ पंडिता क्षमाराव द्वारा रचित है।
50
'शास्त्रार्थकुशला' इति कस्याः विशेषणम् अस्ति? / 'शास्त्रार्थकुशला' किसका विशेषण है?
उत्तर: (A) गार्ग्याः
व्याख्या: पाठ में जनक की सभा के संदर्भ में आया है: "शास्त्रार्थकुशला गार्गी वाचक्नवी तिष्ठति स्म।"
0 Comments