बिहार बोर्ड कक्षा 10 संस्कृत 'पीयूषम्' (भाग 2)
चतुर्दशः पाठः – "शास्त्रकाराः" | 50 महत्वपूर्ण वस्तुनिष्ठ प्रश्नोत्तर (MCQs)
1. 'शास्त्रकाराः' पाठः कसमिन् शैल्यां लिखितः अस्ति? / 'शास्त्रकाराः' पाठ किस शैली में लिखा गया है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) प्रश्नोत्तरशैल्याम् (प्रश्नोत्तर शैली)
स्पष्टीकरण: पाठ की शुरुआत में स्पष्ट लिखा है— "मनोरञ्जनाय पाठेऽस्मिन् प्रश्नोत्तरशैली आसादिता वर्तते।"
2. कस्मिन् देशे शास्त्राणां महती परम्परा श्रूयते? / किस देश में शास्त्रों की महान परंपरा सुनी जाती है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (C) भारतवर्षे
स्पष्टीकरण: गद्यांश की पहली पंक्ति है— "भारते वर्षे शास्त्राणां महती परम्परा श्रूयते।"
3. कक्षायां कः प्रविशति? / कक्षा में कौन प्रवेश करते हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) शिक्षकः
स्पष्टीकरण: पाठ के अनुसार— "शिक्षकः कक्षायां प्रविशति, छात्राः सादरमुत्थाय तस्याभिवादनं कुर्वन्ति।"
4. छात्राः केन रूपेण शिक्षकस्य अभिवादनं कुर्वन्ति? / छात्र किस प्रकार शिक्षक का अभिवादन करते हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) सादरमुत्थाय
स्पष्टीकरण: छात्र आदरपूर्वक उठकर शिक्षक का अभिवादन करते हैं।
5. अद्य छात्राणां परिचयः कैः भविष्यति? / आज छात्रों का परिचय किससे होगा?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) संस्कृतशास्त्रैः
स्पष्टीकरण: शिक्षक कहते हैं— "अद्य युष्माकं परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।"
6. शास्त्रं कस्य शासकम् अस्ति? / शास्त्र किसका शासक है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) ज्ञानस्य
स्पष्टीकरण: पाठ के अनुसार— "शास्त्रं नाम ज्ञानस्य शासकमस्ति।"
7. शास्त्रं मानवेभ्यः कस्य ज्ञानं ददाति? / शास्त्र मानवों को किस बात का बोध कराता है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) कर्तव्याकर्तव्यविषयाणाम्
स्पष्टीकरण: पाठ में उल्लिखित है— "मानवानां कर्तव्यम् अकर्तव्यम् च विषयान् तत् शिक्षयति।"
8. अधुना 'विषयः' (Subject) केन शब्देन उच्यते? / आजकल अध्ययन-विषय को क्या कहा जाता है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) अध्ययनविधिः (शास्त्रम्)
स्पष्टीकरण: पाठ के अनुसार— "शास्त्रमेव अधुना अध्ययनविधिः (Subject) कथ्यते।"
9. पाश्चात्यदेशेषु शास्त्रं किम् अभिधीयते? / पाश्चात्य देशों में शास्त्र को क्या कहा जाता है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) Discipline (अनुशासनम्)
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश के अनुसार— "पाश्चात्यदेशेषु अनुशासनम् (Discipline) अपि अभिधीयते।"
10. "प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा..." इति कस्य लक्षणम्? / यह श्लोक किसका लक्षण बताता है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) शास्त्रस्य
स्पष्टीकरण: धर्मशास्त्रों के अनुसार यह श्लोक शास्त्र की परिभाषा/लक्षण प्रस्तुत करता है।
11. शास्त्रं कतिविधं भवति? (नित्यं कृतकं वा) / शास्त्र के कौन-कौन से दो रूप बताए गए हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) नित्यं (वेदरूपम्) कृतकं (ऋष्यादिप्रणीतम्) च
स्पष्टीकरण: अभिनव के कथनानुसार— "शास्त्र नित्यं भवतु वेदरूपम्, अथवा कृतकं भवतु ऋष्यादिप्रणीतम्।"
12. वेदरूपं शास्त्रं किं भवति? / वेदरूप शास्त्र क्या होता है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) नित्यम्
स्पष्टीकरण: वेदरूप शास्त्र नित्य माना जाता है।
13. ऋष्यादिप्रणीतं शास्त्रं किं कथ्यते? / ऋषियों द्वारा रचित शास्त्र क्या कहलाता है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) कृतकम्
स्पष्टीकरण: ऋषियों या विद्वानों द्वारा निर्मित शास्त्र को 'कृतक' (रचित) कहते हैं।
14. वेदाङ्गानि कति सन्ति? / वेदांग कितने हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) षट् (6)
स्पष्टीकरण: वेदांग छह हैं— शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद और ज्योतिष।
15. कः वेदाङ्गेषु न परिगण्यते? / इनमें से कौन वेदांग में शामिल नहीं है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (D) काव्यम्
स्पष्टीकरण: काव्य वेदांगों के अंतर्गत नहीं आता है।
16. 'शिक्षा' वेदाङ्गं किं बोधयति? / 'शिक्षा' वेदांग किसका बोध कराता है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) उच्चारणप्रक्रियाम्
स्पष्टीकरण: पाठ में स्पष्ट है— "शिक्षा उच्चारणप्रक्रियाम् बोधयति।"
17. शिक्षाविषये कः ग्रन्थः प्रसिद्धः अस्ति? / शिक्षा विषय में कौन सा ग्रन्थ प्रसिद्ध है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) पाणिनीयशिक्षा
स्पष्टीकरण: गद्यांश के अनुसार— "पाणिनीयशिक्षा तस्याः प्रसिद्धः ग्रन्थः।"
18. 'कल्पः' कीदृशः ग्रन्थः अस्ति? / 'कल्प' किस प्रकार का ग्रन्थ है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) सूत्रात्मकः कर्मकाण्डग्रन्थः
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश में वर्णित है— "कल्पः कर्मकाण्डग्रन्थः सूत्रात्मकः।"
19. कल्पग्रन्थस्य रचयितारः के सन्ति? / कल्पशास्त्र के रचयिता कौन-कौन हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) बौधायन-भारद्वाज-गौतम-वसिष्ठादयः
स्पष्टीकरण: पाठ में इन ऋषियों को कल्पग्रन्थ का रचयिता बताया गया है।
20. व्याकरणं केन कृतं प्रसिद्धम् अस्ति? / व्याकरण किसके द्वारा रचित प्रसिद्ध है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) पाणिनिना
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश में कहा गया है— "व्याकरणं तु पाणिनिकृतं प्रसिद्धम्।"
21. 'निरुक्तस्य' कार्यं किम् अस्ति? / 'निरुक्त' का क्या कार्य है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) वेदार्थबोधः
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश के अनुसार— "निरुक्तस्य कार्यं वेदार्थबोधः।"
22. निरुक्तस्य रचयिता कः अस्ति? / निरुक्त के रचयिता कौन हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) यास्कः
स्पष्टीकरण: निरुक्त ग्रन्थ के रचयिता महर्षि यास्क हैं ("तस्य रचयिता यास्कः")।
23. 'छन्दः' ग्रन्थः केन रचितः सूत्रात्मकः अस्ति? / 'छंद' शास्त्र के सूत्रग्रन्थ की रचना किसने की?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) पिङ्गलनाम्ना मुनिना
स्पष्टीकरण: पाठ के अनुसार— "छन्दः पिङ्गलरचिते सूत्रग्रन्थे प्रारब्धम्।"
24. 'वेदाङ्गज्यौतिष' ग्रन्थः केन रचितः? / 'वेदांग ज्योतिष' ग्रन्थ की रचना किसने की?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) लगधरामेण/लगधेन
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश में लिखा है— "ज्योतिषं लगधरचितेन वेदाङ्गज्यौतिषग्रन्थेन प्रावर्तत।"
25. 'अब्राहमः' इति छात्रः शिक्षकं किं पृच्छति? / अब्राहम नाम का छात्र शिक्षक से क्या पूछता है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) किमेतावन्त एव शास्त्रकाराः सन्ति?
स्पष्टीकरण: अब्राहम पूछता है कि क्या इतने ही शास्त्रकार हैं?
26. अस्मिन् देशे कति दर्शनशास्त्राणि उपक्रान्तानि? / भारत में कितने दर्शनशास्त्र प्रारंभ हुए?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) षट् (6)
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश के अनुसार— "दर्शनशास्त्राणि षट् देशेऽस्मिन् उपक्रान्तानि।"
27. सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः कः अस्ति? / सांख्य दर्शन के प्रवर्तक कौन हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) कपिलः
स्पष्टीकरण: पाठ में उल्लिखित है— "सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः कपिलः।"
28. योगदर्शनस्य प्रवर्तकः कः अस्ति? / योग दर्शन के प्रवर्तक कौन हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) पतञ्जलिः
स्पष्टीकरण: पाठ के अनुसार— "योगदर्शनस्य पतञ्जलिः।"
29. न्यायदर्शनं केन रचितम्? / न्याय दर्शन की रचना किसने की?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) गौतमेन
स्पष्टीकरण: पाठ में स्पष्ट है— "गौतमेन न्यायदर्शनं रचितम्।"
30. वैशेषिकदर्शनस्य प्रवर्तकः कः? / वैशेषिक दर्शन के प्रवर्तक कौन हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) कणादः
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश के अनुसार— "कणादेन च वैशेषिकदर्शनम्।"
31. मीमांसादर्शनस्य प्रणेता कः? / मीमांसा दर्शन के रचयिता कौन हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) जैमिनिः
स्पष्टीकरण: पाठ में लिखा है— "जैमिनिना मीमांसादर्शनम्।"
32. वेदान्तदर्शनस्य रचयिता कः? / वेदांत दर्शन की रचना किसने की?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) बादरायणः
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश के अनुसार— "बादरायणेन च वेदान्तदर्शनं प्रणीतम्।"
33. 'गार्गी' शिक्षकं किं पृच्छति? / गार्गी शिक्षक से क्या प्रश्न करती है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) वैज्ञानिकशास्त्राणि कथं न वदति?
स्पष्टीकरण: गार्गी पूछती है कि आप वैज्ञानिक शास्त्रों के बारे में क्यों नहीं बताते?
34. आयुर्वेदशास्त्रे कौ प्रसिद्धौ स्तः? / आयुर्वेद शास्त्र में कौन दो आचार्य प्रसिद्ध हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) चरकसंहिता सुश्रुतसंहिता च (चरक-सुश्रुतौ)
स्पष्टीकरण: पाठ के अनुसार— "आयुर्वेदशास्त्रे चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता चेति शास्त्रकारनाम्नैव प्रसिद्धे स्तः।"
35. रसायनविज्ञानं भौतिकविज्ञानं च कस्य अन्तरहूँ स्तः? / रसायन और भौतिक विज्ञान किस शास्त्र के अंतर्गत आते हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) आयुर्वेदशास्त्रे
स्पष्टीकरण: गद्यांश में कहा गया है— "तत्रैव रसायनविज्ञानम्, भौतिकविज्ञानञ्च अन्तर्भूतः स्तः।"
36. खगोलविज्ञानं गणितं च कस्य शास्त्रस्य अङ्गम् अस्ति? / खगोल विज्ञान और गणित किस शास्त्र के अंग हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) ज्योतिषशास्त्रस्य
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश के अनुसार— "ज्योतिषशास्त्रेऽपि खगोलविज्ञानं गणितम् इत्यादि शास्त्रणि सन्ति।"
37. 'आर्यभटीयम्' कस्यानुपेक्षितः विशालः ग्रन्थः अस्ति? / 'आर्यभटीयम' किसकी प्रसिद्ध रचना है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) आर्यभट्टस्य
स्पष्टीकरण: पाठ में लिखा है— "आर्यभट्टस्य ग्रन्थः आर्यभटीयनामा प्रसिद्धः।"
38. 'बृहत्संहिता' कस्य विशालः ग्रन्थः अस्ति? / 'बृहत्संहिता' किसकी रचना है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) वराहमिहिरस्य
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश के अनुसार— "एवं वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता विशालो ग्रन्थः।"
39. 'बृहत्संहिता' ग्रन्थे के विषयाः समन्विताः सन्ति? / बृहत्संहिता ग्रन्थ में कैसे विषय समाविष्ट हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) नाना विषयाः
स्पष्टीकरण: पाठ के अनुसार— "यत्र नाना विषयाः समन्विताः।"
40. 'कृषिविज्ञानम्' केन रचितम्? / 'कृषि विज्ञान' ग्रन्थ की रचना किसने की?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) पराशरेण
स्पष्टीकरण: पाठ्यांश में उल्लिखित है— "कृषिविज्ञानञ्च पराशरेण रचितम्।"
41. वास्तुशास्त्रम् अपि कीदृशं शास्त्रम् आसीत्? / वास्तुशास्त्र प्राचीन भारत में कैसा शास्त्र था?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) व्यापकम्
स्पष्टीकरण: पाठ में लिखा है— "वास्तुशास्त्रमपि अत्र व्यापकं शास्त्रमासीत्।"
42. "प्राचीनस्य भारतस्य गौरवं सर्वथा समृद्धम्" इति कः वदति? / यह पंक्ति किस छात्र की है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) वर्गनायकः
स्पष्टीकरण: पाठ के अंत में वर्गनायक कहता है— "अद्य बहुज्ञातम्। प्राचीनस्य भारतस्य गौरवं सर्वथा समृद्धम्।"
43. पाठान्ते कः वर्गात् निष्क्रामति? / पाठ के अंत में कक्षा से कौन बाहर जाते हैं?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) शिक्षकः
स्पष्टीकरण: गद्यांश में लिखा है— "शिक्षकः वर्गात् निष्क्रामति।"
44. 'अभिवादनम्' शब्दस्य का व्युत्पत्तिः/अर्थः? / 'अभिवादनम्' का अर्थ क्या है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) नमस्कारः
स्पष्टीकरण: शब्दार्थ तालिका के अनुसार— "अभिवादनम् - नमस्कारः"।
45. 'उपविशन्तु' इति पदस्य कः अर्थः? / 'उपविशन्तु' पद का अर्थ क्या है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) आसन्ताम् (बैठें)
स्पष्टीकरण: शब्दार्थ तालिका के अनुसार— "उपविशन्तु - बैठें (आसन्ताम्)"।
46. 'सादरम्' इत्यस्य पदस्य कः अर्थः? / 'सादरम्' का क्या अर्थ है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) आदरेण सहितम् (आदर सहित)
स्पष्टीकरण: शब्दार्थ के अनुसार— "सादरम् - आदरेण सहितम्"।
47. 'शास्त्रकाराः' इति पाठः कस्याः कक्षायाः पुस्तके अस्ति? / 'शास्त्रकाराः' पाठ किस कक्षा की पुस्तक में है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) दशमवर्गस्य
स्पष्टीकरण: पृष्ठ के शीर्ष पर लिखा है— "Class : Class 10 (Piyusham)"।
48. 'शास्त्रकाराः' 'पीयूषम्' भाग-2 पाठ्यपुस्तकस्य कतमः पाठः अस्ति? / यह पाठ पुस्तक का कौन सा पाठ है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (D) चतुर्दशः (14th)
स्पष्टीकरण: यह पाठ पीयूषम् भाग-2 का 14वाँ (चतुर्दशः) पाठ है।
49. 'प्रणेतारः' शब्दस्य कः अर्थः? / 'प्रणेतारः' शब्द का अर्थ क्या है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (A) रचयितारः / प्रवर्तकाः
स्पष्टीकरण: प्रणेता का अर्थ ग्रन्थ की रचना या प्रवर्तन करने वाला (रचयिता) होता है।
50. भारतस्य प्राचीनं गौरवं कैः समृद्धम् अस्ति? / भारत का प्राचीन गौरव किनसे समृद्ध है?
उत्तर एवं स्पष्टीकरण देखें
उत्तर: (B) शास्त्रैः शास्त्रकारैश्च
स्पष्टीकरण: सम्पूर्ण पाठ का मूल सन्देश है कि भारत का प्राचीन गौरव यहाँ की समृद्ध शास्त्र एवं शास्त्रकारों की परम्परा से निर्मित है।
0 Comments