BSEB CLASS 10 SANSKRIT
पाठ 13: विश्वशान्तिः
सम्पूर्ण अभ्यास हल (मौखिकः एवं लिखितः)
अभ्यास: (मौखिक:)
१. एकपदेन उत्तरं वदत -
(क) शत्रुराज्यानि किं वर्धयन्ति ?
उत्तरम् : कलहम् (कलहं)
(ख) अनेकेषु राज्येषु परस्परं किं प्रचलति ?
उत्तरम् : शीतयुद्धम्
(ग) सर्वे किम् त्यजेयुः ?
उत्तरम् : स्वार्थम्
(घ) वैरेण कस्य शमनम् असंभवम् ?
उत्तरम् : वैरस्य
(ङ) क्रियां विना किं भारः ?
उत्तरम् : ज्ञानम्
२. निम्नलिखितानां पदानां प्रकृति-प्रत्यय विभागं वदत :
- (क) नीतिः नी + क्तिन्
- (ख) उक्तम् वच् + क्त
- (ग) दृष्ट्वा दृश् + क्त्वा
- (घ) शमनम् शम् + ल्युट्
- (ङ) आश्रित्य आ + श्रि + ल्यप्
अभ्यास: (लिखित:)
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत भाषायां लिखत -
(क) अशान्तिसागरस्य कूलमध्यासीनः कः दृश्यते ?
उत्तरम् : अशान्तिसागरस्य कूलमध्यासीनः संसारः दृश्यते।
(ख) अद्य विश्वविध्वंसकानि कानि आविष्कृतानि सन्ति ?
उत्तरम् : अद्य विश्वविध्वंसकानि अस्त्राणि आविष्कृतानि सन्ति।
(ग) अशान्तेः कारणद्वयं किम् अस्ति ?
उत्तरम् : अशान्तेः कारणद्वयं द्वेषः असहिष्णुता च अस्ति।
(घ) असहिष्णुतां कः जनयति ?
उत्तरम् : असहिष्णुतां द्वेषः जनयति।
(ङ) कः बलपूर्वकं निवारणीयः ?
उत्तरम् : स्वार्थोपदेशः बलपूर्वकं निवारणीयः।
२. अधोलिखितपदानां स्ववाक्येषु संस्कृते प्रयोगं कुरुत —
अयम् :
अयं बालकः पठति।
अशान्तिः :
संसारे सर्वत्र अशान्तिः व्याप्ता अस्ति।
मैत्री :
अस्माभिः मैत्रीभावेन स्थातव्यम्।
उत्कर्षम् :
स्वार्थः परस्य उत्कर्षं न सहते।
प्रेरकः :
महापुरुषाः समाजस्य प्रेरकाः भवन्ति।
परोपकारः :
परोपकारः पुण्याय भवति।
३. सन्धिविच्छेदं कुरुत —
- परोपकारः पर + उपकारः
- निवारणोपायश्च निवारण + उपायः + च
- विश्वसन्नपि विश्वसन् + अपि
- उक्तञ्च उक्तम् + च
- भवतीति भवति + इति
- वसुधैव वसुधा + एव
- जीवनेऽनिवार्यम् जीवने + अनिवार्यम्
४. रेखाङ्कितपदानि आधारीकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(क) कारणे ज्ञाते निवारणस्य उपायोऽपि ज्ञायते।
प्रश्नः : कारणे ज्ञाते कस्य उपायोऽपि ज्ञायते ?
(ख) सर्वेषु देशेषु अशान्तिः दृश्यते।
प्रश्नः : केषु / कुत्र देशेषु अशान्तिः दृश्यते ?
(ग) स्वार्थः वैरं प्रवर्धयति।
प्रश्नः : स्वार्थः किं प्रवर्धयति ?
(घ) राजनीतिज्ञाः अत्र विशेषेण प्रेरकाः।
प्रश्नः : के अत्र विशेषेण प्रेरकाः ?
(ङ) सामान्यो जनः न तथा विश्वसन्नपि बलेन प्रेरितो जायते।
प्रश्नः : सामान्यो जनः न तथा विश्वसन्नपि केन प्रेरितो जायते ?
५. अधोलिखितानां पदानां प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत —
- उक्तम् वच् + क्त
- नीतिः नी + क्तिन्
- भारः भृ + घञ्
- शमनम् शम् + ल्युट्
- शान्तिः शम् + क्तिन्
- आश्रित्य आ + श्रि + ल्यप्
६. मूलशब्दं विभक्तिं वचनं च लिखत —
| पदम् | मूलशब्दः | विभक्तिः | वचनम् |
|---|---|---|---|
| अशान्तेः | अशान्ति | षष्ठी / पञ्चमी | एकवचनम् |
| बलेन | बल | तृतीया | एकवचनम् |
| महापुरुषाः | महापुरुष | प्रथमा | बहुवचनम् |
| वैरस्य | वैर | षष्ठी | एकवचनम् |
| दोषौ | दोष | प्रथमा / द्वितीया | द्विवचनम् |
| अपरस्य | अपर | षष्ठी | एकवचनम् |
| संकटकाले | संकटकाल | सप्तमी | एकवचनम् |
७. अधोलिखितानि वाक्यानि बहुवचने परिवर्तयत —
(क) विद्वान् कथयति।
बहुवचनम् : विद्वांसः कथयन्ति।
(ख) जनः जानाति।
बहुवचनम् : जनाः जानन्ति।
(ग) भारतीयः नीतिकारः उद्घोषयति।
बहुवचनम् : भारतीयाः नीतिकाराः उद्घोषयन्ति।
(घ) देशः प्रेषयति।
बहुवचनम् : देशाः प्रेषयन्ति।
(ङ) सः उत्कृष्टं मन्यते।
बहुवचनम् : ते उत्कृष्टं मन्यन्ते।
(च) त्वं कुत्र गच्छसि ?
बहुवचनम् : यूयं कुत्र गच्छथ ?
८. विपरीतार्थकशब्दानां मेलनं कुरुत —
| शब्दः (क) | विपरीतार्थकः (ख) |
|---|---|
| स्वार्थः | परमार्थः |
| बलम् | निर्बलम् |
| सामान्यः | विशेषः |
| उत्कर्षः | अपकर्षः |
| द्वेषः | मित्रता |
| शीतम् | उष्णम् |
| विध्वंसम् | निर्माणम् |
९. कोष्ठकान्तर्गतानां शब्दानां साहाय्येन रिक्तस्थानानि पूरयत —
(क) अशान्तेः कारणं तस्याः निवारणोपायश्च ________ चिन्तनीयौ।
उत्तरम् : सावधानतया
(ख) अवैरेण करुणया मैत्रीभावेन च ________ शान्तिः भवति।
उत्तरम् : वैरस्य
(ग) अत्र महापुरुषाः ________ सन्ति।
उत्तरम् : विरलाः
(घ) शुष्कः उपदेशः न ________।
उत्तरम् : पर्याप्तः
(ङ) ________ शान्तं वातावरणं वर्तते।
उत्तरम् : क्वचिदपि
0 Comments