BSEB CLASS 10 SANSKRIT (पीयूषम्)
द्वादशः पाठः: कर्णस्य दानवीरता
सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर एवं अभ्यास हल (मौखिकः एवं लिखितः)
अभ्यासः (मौखिकः)
1. अधोलिखितानां पदानां पर्यायवाचिपदानि वदत —
- मूढः अज्ञानी, मूर्खः
- वाजिन् अश्वः, हयः
- वारणः गजः, हस्ती
- क्षीरम् दुग्धम्
- भुजङ्गः सर्पः
- कनकम् स्वर्णम्, हाटकम्
2. अधोलिखितानां पदानां प्रकृति-प्रत्यय-विभागं वदत —
- वक्तव्यम् वच् + तव्यत्
- उपगम्य उप + गम् + ल्यप्
- इच्छामि इष् (लट् लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
- श्रूयताम् श्रु + लोट् लकारः (प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
- वाजिनाम् वाजिन् (षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्)
3. विपरीतार्थकान् शब्दान् वदत —
- दीर्घायुः अल्पायुः
- प्रीतः दुःखितः / अप्रीतः
- दत्त्वा गृहीत्वा
- यशः अपयशः
- प्रविशति निर्गच्छति
4. सन्धिविच्छेदं कुरुत —
- सूर्येणैव सूर्येण + एव
- एतदेव एतत् + एव
- प्रीतोऽस्मि प्रीतः + अस्मि
- तस्मादुभयम् तस्मात् + उभयम्
- नेच्छामि न + इच्छामि
अभ्यासः (लिखितः)
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषाया लिखत —
(क) ततः ब्राह्मणरूपेण कः प्रविशति ?
उत्तरम् : ततः ब्राह्मणरूपेण शक्रः (इन्द्रः) प्रविशति।
(ख) कर्णः प्रथमं किं दातुम् इच्छति स्म ?
उत्तरम् : कर्णः प्रथमं गोसहस्रं दातुम् इच्छति स्म।
(ग) कालपर्यायात् का क्षयं गच्छति ?
उत्तरम् : कालपर्यायात् शिक्षा क्षयं गच्छति।
(घ) कर्णः कस्य देशस्य राजा आसीत् ?
उत्तरम् : कर्णः अङ्गदेशस्य राजा आसीत्।
(ङ) किं तथैव तिष्ठति ?
उत्तरम् : हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति।
2. रेखाङ्कितपदानां स्थाने कोष्ठात् उचितरूपम् आदाय प्रश्ननिर्माणं कुरुत —
(क) ततः प्रविशति ब्राह्मणरूपेण शक्रः।
प्रश्नः : ततः प्रविशति ब्राह्मणरूपेण कः ?
(ख) महतरां भिक्षां याचे।
प्रश्नः : महतरां काम् याचे ?
(ग) मुहूर्तुकं क्षीरं पिबामि।
प्रश्नः : मुहूर्तुकं किम् पिबामि ?
(घ) सुबद्धमूलाः पादपाः निपतन्ति।
प्रश्नः : सुबद्धमूलाः के निपतन्ति ?
(ङ) जलस्थानगतं जलं शुष्यति।
प्रश्नः : जलस्थानगतं किम् शुष्यति ?
3. अधोलिखितानाम् अव्ययपदानां सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयत —
( च , एव , अपि , यदि , इव )
(क) ________ न वक्ष्ये मूढ इति मां परिभवति।
उत्तरम् : यदि
(ख) एष ________ अस्य कामः।
उत्तरम् : एव
(ग) सूर्यः ________ तिष्ठतु ते यशः।
उत्तरम् : इव
(घ) इदं देवासुरैः ________ न भेद्यम्।
उत्तरम् : अपि
(ङ) जलं जलस्थानगतं ________ शुष्यति।
उत्तरम् : च
4. सन्धिः सन्धिविच्छेदं वा कुरुत —
- (क) मच्च्छिरो मत् + शिरः
- (ख) दीर्घायुर्भवेति दीर्घायुः + भव + इति
- (ग) हि + अग्निष्टोमफलम् ह्यग्निष्टोमफलम्
- (घ) अन्यत् + अपि अन्यदपि
- (ङ) कृष्णस्योपायः कृष्णस्य + उपायः
- (च) सः + अपि सोऽपि
- (छ) सहैव सह + एव
- (ज) धिक् + अयुक्तम् + अनुशोचितम् धिगयुक्तमनुशोचितम्
5. अधोलिखितानां पदानां प्रकृति-प्रत्यय-विभागं कुरुत —
- गृहीत्वा ग्रह + क्त्वा
- दातव्यम् दा + तव्यत्
- वारयितुम् वृ + तुमुन्
- जित्वा जि + क्त्वा
- परित्यज्य परि + त्यज् + ल्यप्
6. अधोलिखितानां पदानां स्ववाक्येषु संस्कृतभाषायां प्रयोगं कुरुत —
कर्णः :
कर्णः महान् दानवीरः आसीत्।
क्षीरम् :
अहम् क्षीरम् पिबामि।
अश्वः :
अश्वः तीव्रम् धावति।
करिष्यामि :
अहम् तत् कार्यं करिष्यामि।
इच्छसि :
त्वम् किं दातुम् इच्छसि ?
7. अधोलिखितपदेषु मूलशब्दं विभक्तिं वचनं च लिखत —
| क्र.सं. | पदम् | मूलशब्दः | विभक्तिः | वचनम् |
|---|---|---|---|---|
| 1. | पृथिव्याः | पृथिवी | षष्ठी / पञ्चमी | एकवचनम् |
| 2. | सुरैः | सुर | तृतीया | बहुवचनम् |
| 3. | कृष्णस्य | कृष्ण | षष्ठी | एकवचनम् |
| 4. | देहेषु | देह | सप्तमी | बहुवचनम् |
| 5. | वृक्षात् | वृक्ष | पञ्चमी | एकवचनम् |
| 6. | पादपाः | पादप | प्रथमा | बहुवचनम् |
| 7. | जलम् | जल | प्रथमा / द्वितीया | एकवचनम् |
| 8. | भिक्षाम् | भिक्षा | द्वितीया | एकवचनम् |
| 9. | पुरुषेण | पुरुष | तृतीया | एकवचनम् |
| 10. | धर्मः | धर्म | प्रथमा | एकवचनम् |
8. 'क' स्तम्भे प्रदत्तानां पदानां 'ख' स्तम्भे लिखितपदैः सह समुचितं मेलनं कुरुत —
| (क) | (ख) [सही मेल] |
|---|---|
| गोसहस्रम् | क्षीरम् |
| अश्वम् | आरोहणम् |
| कर्णः | दानवीरः |
| सुबद्धमूलाः | पादपाः |
| महतराम् | भिक्षाम् |
| शक्रः | ब्राह्मणवेशधारी |
9. अधोलिखितानि रेखाङ्कितपदानि बहुवचने परिवर्तयत —
(क) इदम् अपि श्रूयताम्।
बहुवचनम् : इमानि अपि श्रूयताम्।
(ख) कनकं गृहीत्वा गच्छामि।
बहुवचनम् : कनकं गृहीत्वा गच्छामः।
(ग) सः कार्यम् करोति।
बहुवचनम् : सः कार्याणि करोति।
(घ) किं नु खलु मया वक्तव्यम्।
बहुवचनम् : किं नु खलु अस्माभिः वक्तव्यम्।
(ङ) इदं पुरुषस्य कार्यम्।
बहुवचनम् : इदं पुरुषाणाम् कार्यम्।
10. स्तम्भद्वये लिखितानां विपरीतार्थकशब्दानां मेलनं कुरुत —
| (क) | (ख) [सही मेल] |
|---|---|
| महतराम् | लघुतराम् |
| प्रीतः | दुःखितः |
| याचकः | दाता |
| दीर्घायुः | अल्पायुः |
| मूढः | विद्वान् |
| यशः | अपयशः |
| गत्वा | आगत्य |
| अस्ति | नास्ति |
11. निम्नलिखितेषु पदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं लिखत —
- अङ्गैः तृतीया विभक्तिः
- प्रीत्या तृतीया विभक्तिः
- अस्य षष्ठी विभक्तिः
- संशयः प्रथमा विभक्तिः
- पृथिव्या तृतीया विभक्तिः (वा षष्ठी / पञ्चमी)
- देहेषु सप्तमी विभक्तिः
- गजम् द्वितीया विभक्तिः
0 Comments