Chapter 7. भीष्‍म-प्रतिज्ञा | BSEB 10 Sanskrit Notes


इस पोस्‍ट में हम बिहार बोर्ड के वर्ग 10 के संस्कृत द्रुतपाठाय (Second Sanskrit) के पाठ 7 (Bhishm Pratigya) “ भीष्‍म-प्रतिज्ञा (भीष्‍म की प्रतिज्ञा)” के अर्थ सहित व्‍याख्‍या को जानेंगे। इस पाठ में एक पिता के प्रति अपने बेटे के त्‍याग को दर्शाया गया है।

7. भीष्‍म-प्रतिज्ञा (भीष्‍म की प्रतिज्ञा)

हिंदू धर्म

संस्कृत मूल पाठः (नाट्यांश)

प्रथमं दृश्यम् इतिहास

स्थान राज-भवनम्

(उदासीन: चिन्तानिमग्नश्च देवव्रतः प्रविति) भाषा के संसाधन

देवव्रत:- (स्वगतम्) अहो, न जाने केन कारणेन अध मे पितृचरणा: चिन्ता विलोक्यन्ते । कि तेषां काचित् शारीरिकी पीड़ा अथवा किमपि मानसिक अमात्यसमीपं गत्वा पितुः शोककारणं पृच्छामि । पितुश्चिन्ताया अपनयनं तस्य पर प्रधानं कर्तव्यं भवति । इतिहास

पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता हि परमं तपः।
पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः॥
धिक् तं सुतं यः पितुरीप्सितार्थ क्षमोऽपि सत्र प्रतिपादयेद् यः।
जातेन किं तेन सुतेन काम पितुर्न चिन्ता हि समुद्धरेद् यः॥

द्वितीयः दृश्यम्

ज़्यादा जानें विज्ञान धर्म और श्रद्धा राज्य और स्थानीय प्रशासन

अमात्य:- (आयान्तं भीष्मं दृष्ट्वा) अहो, राजकुमारः देवव्रतः। आगम्यताम अलंक्रियतामासनमिदम् ।

(देवव्रतः प्रणम्य उपविशति) राजकुमार! कुतो नाम एतस्मिन् असमये अत्र आगमनं भवत:) भौगोलिक संदर्भ

देवव्रतः – अमात्यवर्याः। अद्य किमपि नूतनं वृत्तं दृष्ट्वा विस्मितमानस: तन्समाधानाय भवत्समीप समुपागतोऽस्मि।

अमात्यः – राजकुमार । बाढं जानामि । एतस्य कारणं तु आर्यपुत्र एवास्ति।

देवव्रतः – (साश्चर्यम्) अहमेव कारणम् ? हा धिक्। तत् कथमिव ? स्पष्टं निगद्यताम्।

अमात्यः – राजकुमार! एकस्मिन् दिने महाराजः वनाविहारखेलायां यमुनानदीतीरे परिभ्रमति स्म। तदानीं दूरादेव स्वशरीरसुगन्धेन निखिलमपि वनं सवासयीन्त एका सत्यवती नाम्नी परमसुन्दरी घीवरराजकन्या तस्य अकस्मात् दृष्टिपथं गता। ततस्वस्या अद्भुतेन रूपेण विस्मयजनकेन सुगन्धन च मुग्धो महाराजस्तया सह विवाहं कर्तुकामस्तस्याः पितरम् अयाचत ।

देवव्रत: – ततस्तेन किं कथितम् ?

अमात्यः – ततस्तेन कधितम् – महाराज। ईदृशः सम्बन्धः कस्य अप्रियो भविष्यात पर भवता सह सत्यवत्याः तदेव विवाहं करिष्यामि यदा भवदनन्तरं अस्याः एव पुत्रो राजा भाव “इति भवान् प्रतिज्ञां कुर्यात् ।” जैविक विज्ञान

देवव्रत: – ततो महाराजः किम् अवोचत् ?

अमात्यः – ततो महाराजः किमपि उत्तरं न दत्त्वान । ततश्च आगत्य “कथं ज्यष्ठ पुत्र सत्यवतीसुताय राज्यं देयम् प्रतिज्ञाऽभावे च कथं सत्यवती लभ्यते इत्येव अहर्निशं चिन्तयति। – तस्य चिन्तायाः दुःखस्य च कारणं वर्तते ।

ज़्यादा जानें कक्षा 6 नोट्स पुस्तकें डाउनलोड

देवव्रतः – महामात्य। यदि एतावन्मात्रमेव कारणं वर्तते तर्हि सर्वथा अकिारच इदानीमेव अहं तस्य अपनयनाय उपायं करोमि ।

(प्रणम्‍य निष्‍क्रान्‍त:)

तृतीय दृश्‍यम्

(वने धीवरराजस्य समीपे देवव्रतस्य गमनं भवति, घीवर: जलनिरीक्षण-परायणस्तिष्ठति)

धीवर: – (देवव्रतं दृष्ट्वा – स्वगतम्) अहो तेजस्विता अस्य कुमारस्य । (प्रकटम) कमार ! भवतः परिचयं आगमनकारणं च ज्ञातुमिच्छामि। धर्म और श्रद्धा

देवव्रतः – दाशराज ! महाराजस्य शन्तनोः प्रियः पुरोऽहं देवव्रतनामा । इदश्च मम आगमनकारणम् । अस्ति काचित् भवतो दुहिता सत्यवती नाम परमसुन्दरी।

धौवर:- आम्, अस्ति एका।

देवव्रतः- तया सह विवाहार्थम् अस्माकं तातपादा: चिन्ताकुला: सन्ति । तद् भवान् सत्यवतीप्रदानेन महाराज चिन्तामुक्तं करोतु इति निवेदनं कर्तुम् अहं भवतः समीपमुपागतोऽस्मि ।

धीवर:- महाराजकुमार ! भवतः पितृश्चिन्ताया अपनयनस्य उपायस्तु भवतामेव हस्ते वर्तते ।

देवव्रतः- तत् कथमिव? पूर्वज और वंशावली

धीवर:- यतो हि महराजशन्तनोः पश्चात् सत्यवतीपुत्र एव यदा राज्याधिकारी भविष्यति तदैव अहं तस्या महाराजेन सह विवाहं करिष्यामि इति में प्रतिज्ञा अस्ति । भवन्तश्च महाराजश्च ज्येष्ठपुत्रा इति धर्मत एवं राज्याधिकारिणः । तत् कथमहं सत्यवतीपुत्रस्य राज्यलाभं सम्भावयामि? इयमेव सत्यवतीप्रदाने महती बाघा अस्ति ।

देवव्रतः- सदाढर्यम्! दाशराज। इयं काचिद् बाधा नास्ति । भवतः प्रतिज्ञापूरणाय अहं बद्धपरिकरोऽस्मि । महाराजाऽनन्तरं सत्यवतीपुत्र मन राज्याधिकारी भविष्यति । इत्यह शतशः सर्वषा पुरस्तात् उद्घोषयमि । तद् भवान् निर्भयो वा विवाहाय कृतनिश्चयो भवतु। मिथक व लोकथाएं ज़्यादा जानें

धीवर:- यतो हि महराजशन्तनोः पश्चात् सत्यवतीपुत्र एव यदा राज्याधिकारी भविष्यति तदैव अहं तस्या महाराजेन सह विवाहं करिष्यामि इति में प्रतिज्ञा अस्ति । भवन्तश्च महाराजश्च ज्येष्ठपुत्रा इति धर्मत एवं राज्याधिकारिणः । तत् कथमहं सत्यवतीपुत्रस्य राज्यलाभं सम्भावयामि? इयमेव सत्यवतीप्रदाने महती बाघा अस्ति ।

देवव्रतः- सदाढर्यम्! दाशराज। इयं काचिद् बाधा नास्ति । भवतः प्रतिज्ञापूरणाय अहं बद्धपरिकरोऽस्मि । महाराजाऽनन्तरं सत्यवतीपुत्र मन राज्याधिकारी भविष्यति । इत्यह शतशः सर्वषा पुरस्तात् उद्घोषयमि । तद् भवान् निर्भयो वा विवाहाय कृतनिश्चयो भवतु। मिथक व लोकथाएं ज़्यादा जानें

घीवर:- सत्यमेतत् । नास्ति भवतः प्रतिज्ञायां मम सन्देहलेशोऽपि । परन्तु भवदनन्तरं यदि भवतः कश्चित् पुत्रो भवत्प्रतिज्ञाभत कुर्यात् तहिं सत्यवतीपुत्रस्य का गतिः भविष्यति ? . आनुवंशिकी

देवव्रत:- अस्तु नाम, इममपि भवतो भयं सन्देह च अहं निवारयामि । सत्यवतीसूनुरेव राज्याधिकारी भविष्यति इति पूर्वमेव प्रतिज्ञातं मया । तथापि यदि ते मनसि एतादृशी आशङ्का वर्तत तहिं पुनरपि अहं भीषणं प्रणं करोमि यत् अहं कदापि विवाह न करिष्यामि, आजीवनं च अखण्डितं ब्रह्मचर्यव्रतं धारयिष्यामि । इतिहास ज़्यादा जानें शब्दकोश और विश्वकोश

अद्य प्रभृत मे दाश! ब्रह्मचर्य भविष्यति ।
अपुत्रस्यापि मे लोका भविष्यन्क्षया दिवि ।। पूर्वज और वंशावली

अपि च –

परित्यजेदं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुन ।
यद्वाऽप्यधिकमेताभ्यां न तु सत्यं कदाचन ।।
त्यजेच्च पृथिवी गनधम् आपश्च रसमात्मनः।
ज्योतिस्तथा त्यजेद् रूपं वायुः श्पर्शगुणं त्यजेत् ।।
प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोष्मताम् ।
त्यजेत् शब्द तथाऽकाशः सोमः शीतांशुतां त्यजेत् ।
विक्रम वृत्रहा जह्यात् धर्म जह्याच्च धर्मराट् ।।
न त्वहं सत्यमुत्स्रष्टुं व्यनसेयं कथञ्चव ।।

(नेपथ्ये साधुवदः आकाशात् पुष्पवृष्टिश्च भवति)

घीवर:- (बद्धाञ्जलिः) अहो राजकुमार! धन्योऽसि, आदर्शपुत्रोऽसि । भवादृशैरेव पुत्रैः इयं भारतवसुन्धरा आत्मानं धन्यधन्यां मनुते । महानुभाव । गम्यतामिदानीम् । अचिरादेव अहं महाराजस्य मनोरथं पूरयामि।

भीष्‍म-प्रतिज्ञा (भीष्‍म की प्रतिज्ञा) का हिन्‍दी अर्थ

प्रथम दृश्‍य

स्‍थान – राज भवन

(उदासीन, और चिन्न निमग्न देवव्रत का प्रवेश)

देववत (स्वयं से) अहो, न जाने किस कारण से आज मेरे पिताजी का पैर चिन्‍ताकुल और उदासीन दिखाई पड़ रहा है। क्या उनमें कोई शारीरिक पीड़ा अथवा कुछ मानसिक कष्‍ट है। इसलिए आमत्य के समीप जाकर पिता के शोक का कारण पूछता हूँ। पिता की चिन्ता दूर करना और उनको खुश करना पुत्र का प्रधान कर्तव्य होता है।

पिता ही स्वर्ग है पिता ही धर्म है, पिता ही सबसे बड़ा तप है। पिता में प्रीति आने पर सभी देवता प्रसन्न हो जाते हैं।

ज़्यादा जानें

धिक्कार है, उस बेटा को जो पिता की प्रसन्नता के लिए सक्षम होकर भी वैसा नहीं कर है। उस बेटा को जन्म लेना ही किस काम का जो पिता को चिन्ता से नहीं उबार सके।

पालन-पोषण

द्वितीयं दृश्य

(स्थान- आमत्य भवन) जैविक विज्ञान

आमात्य- (आते भीष्म को देखकर) अहो, राजकुमार देवव्रत। आवें, इस आसन की शोभा बढ़ावें। इतिहास

(देवव्रत प्रणाम कर बैठता है) राजकुमार। क्या कारण है इस असमय पर आपके आने का।

ज़्यादा जानें

देवतत- आमत्य श्रेष्ठ! आज कुछ नई बात देखकर विस्मित मन से उसके समाधान के लिए आपके समीप उपस्थित हूँ।

आमत्य- (आश्चर्य से) वह क्या है?

देवव्रत- सारे सुख साधनों के होते हुए भी न जाने आज किस कारण से मेरे पिताजी का पैर दुःखी और चिन्ताकुल लग रहा है। उसी कारण को जानना चाहता हूँ और जानकर उसे दूर करना चाहता हूँ। पालन-पोषण

आयत्य- आप जैसे आर्यपुत्र के लिए यह उचित ही है।

देवव्रत- इसलिए यदि आप इसका कारण जानते हैं तो उसे बताने से मैं धन्य हो जाऊँगा।

ज़्यादा जानें

आमत्य – राजकुमार! सही जानता हूँ। इसका कारण तो आर्यपुत्र आप ही हैं।

देवव्रत- (आश्चर्य से) मैं ही कारण हूँ? हाय, धिक्कार है मुझको। वह किस प्रकार का है? स्पष्ट करें。

आमत्य- राजकुमार। एक दिन महाराज नौका विहार खेलते समय यमुना नदी के तीर पर घूम रहे थे। उस समय दूर से ही अपने शरीर की सुगन्ध से सम्पूर्ण वन को सुगन्धित करतो हुइ सत्यवती नाम की परम सुन्दरी धीवर राज की कन्या अकस्मात उनकी नजर में आ गई। उसके बाद उसकी अद्भुत रूप और विस्मय पैदा करने वालो सुगन्ध से मुग्ध महाराज ने उसके साथ विवाह करने की इच्छा से उसके पिता से याचना की। मिथक व लोकथाएं

धीवर- हाँ, है एक।

देवव्रत- उसके साथ विवाह के लिए मेरे पिता की चरणे चिन्ताकुल हैं। इसलिए आप सत्यवती को प्रदान कर महाराज को चिन्तामुक्त करें, यही निवेदन करने के लिए मैं आपके समीप आया हूँ। मिथक व लोकथाएं

घीवर- महाराज कुमार। आपके पिता की चिन्ता दूर करने का उपाय आपके ही हाथ में है। पूर्वज और वंशावली

देवव्रत- वह किस प्रकार का?

धीवर- यही कि महाराज शान्तनु के पश्चात् सत्यवती का पुत्र ही जब राज्याधिकारी होगा तब ही मैं उसकी महाराज के साथ विवाह करूँगा, यह मेरी प्रतिज्ञा है और आप महाराज के ज्येष्ठ पुत्र हैं। धार्मिक रूप से आप ही राज्य के अधिकारी हैं। इसलिए मैं सत्यवती पुत्र के राज्य लाम की सम्भावना कैसे मान लूँ । यही सत्यवती प्रदान के मार्ग में बड़ी बाधा है।

0 Comments